Een uitkering én een aanhangwagen? Dat is verdacht, volgens dit fraudesleepnet

Fraudebestrijding De overheid gebruikt nog steeds omstreden risicoprofielen om uitkeringsfraude op te sporen. Er komt een onderzoek naar dit LSI-systeem, en een rechtszaak.

Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De overheid gebruikt nog steeds omstreden risicoprofielen om uitkeringsfraude op te sporen.
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De overheid gebruikt nog steeds omstreden risicoprofielen om uitkeringsfraude op te sporen. Foto Sem van der Wal/ANP

Fraudecontroleurs die langskomen omdat het watergebruik afwijkt, de woning ‘nogal groot is voor iemand in de bijstand’, of omdat je als alleenstaande moeder in een achterstandswijk woont: Nederlandse gemeenten maken gebruik van zulke omstreden risicoprofielen om uitkeringsfraude te bestrijden.

Uit onderzoek van Argos en journalistencollectief Lighthouse Reports blijkt dat onder meer gemeenten als Utrecht, Zaanstad, Venlo en Leeuwarden hun gegevens combineren met die van andere overheidsorganisaties, de politie en de Belastingdienst. Op basis van een optelsom van deze risicoprofielen worden vervolgens ‘verdachte’ adressen bezocht.

Deze methode lijkt op die van SyRI (Systeem Risico Indicatie), een fraudesleepnet dat in 2020 door de rechter werd verboden omdat de aanpak in strijd was met de privacywet. De overheid ging niet in beroep tegen de uitspraak en het verantwoordelijke ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) beloofde andere technieken te ontwikkelen.

Tientallen keren

In de praktijk zijn dit soort risicoprofielen, die lijken op de SyRI-aanpak, de afgelopen jaren tientallen keren ingezet in achterstandswijken als Utrecht Overvecht, Leeuwarden Wielenpolle, Venlo Klingerberg en flat de Brandaris in Zaandam. Dat blijkt uit de documenten die Argos en Lighthouse hebben opgevraagd op basis van de Wet open overheid (Woo). Ook NRC had inzage in deze bronnen.

Lees ook: Rechtbank: overheid moet stoppen met fraudesysteem

De betreffende projecten om fraude op te sporen vallen onder de Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI). Dat is een samenwerkingsverband onder de paraplu van het ministerie van SZW.

LSI verzamelt risicosignalen van deelnemende overheden in één database. Het gaat om indicatoren als waterverbruik, schulden, bankrekeningen, vergunningen, auto- en woningbezit, uitkeringen, kinderen en relaties, geslacht, leeftijd, nationaliteit, afvalaanbod en overlastmeldingen. Het bezit van een aanhangwagen of een dieselauto geldt ook als extra verdacht, blijkt uit de documenten. Alleenstaande vrouwen die tijdens de bijstandsperiode moeder worden, worden in sommige gemeenten als een hoger frauderisico aangemerkt – de gebruikte indicatoren verschillen per gemeente.

In dit systeem is de burger bij voorbaat verdacht

Op een centrale ‘casustafel’ worden de huishoudens met hoge scores besproken. Verwonderadressen, zo heten ze in jargon. Tijdens ‘actiedagen’ krijgen bewoners een brief: wie de controleur niet binnenlaat loopt kans dat de uitkering stopt. „Het is een harde aanpak”, schrijven ambtenaren die zich met LSI bezig houden. De mensen die het betreft weten meestal niet dat hun gegevens op deze manier gebruikt zijn en gedeeld kunnen worden met externe organisaties als wijk- en jeugdteams, water- en energiebedrijven of woningcorporaties.

De ethische kant

Een functionaris gegevensbescherming van Zaanstad plaatst in een e-mail naar collega’s vraagtekens bij de methode. „Ik mis de ethische kant bij deze wijkgerichte aanpak. Moeten wij dit willen? Kunnen wij naar buiten toe duidelijk maken dat dit de enige manier is om het doel te bereiken?”

Een groep maatschappelijke organisaties, waaronder vakbond FNV en Privacy First, stapte in 2018 naar de rechter voor een verbod op SyRI. Diezelfde coalitie kondigt aan een rechtszaak aan te spannen tegen de Staat om de LSI-aanpak te beëindigen. Tijmen Wisman, voorzitter van het Platform Burgerrechten (één van de organisaties die bezwaar maakt): „LSI gaat nog onzorgvuldiger om met je gegevens dan SyRI. Dit is een surveillancesysteem waarbij je als burger bij voorbaat verdacht bent.”

Wisman ziet verband met de Toeslagenaffaire, waarbij de Belastingdienst een fraudeopsporingssysteem gebruikte dat de privacyrechten van burgers schond en tienduizenden gezinnen in financiële problemen bracht. Dat je gegevens voorkwamen in het fraudesysteem van de dienst Toeslagen was tot juni 2020 mogelijk reden voor nader onderzoek.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), die LSI-projecten coördineerde, erkent in een reactie dat „de verwerking van gegevens in LSI-verband een forse inbreuk kan zijn op het grondrecht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer”. Maar volgens VNG is fraudebestrijding niet mogelijk zonder gegevensverwerking en verschilt de werkwijze met die van SyRI: „Er is geen sprake van gebruik van buitenproportionele hoeveelheden data. Het samenbrengen van risico-indicatoren is niet in strijd met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.”

In een reactie op vragen van zelfstandig Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt liet staatssecretaris Marnix van Rij (Fiscaliteit en Belastingdienst, CDA) vorige week weten dat deze maand een evaluatie van het LSI-convenant is gestart met „speciale aandacht aan de gegevensuitwisseling”. Begin 2023 moeten de resultaten daarvan bekend worden.

Minister Carola Schouten (SZW, ChristenUnie) zegt in een reactie dat de overheid oog wil houden voor de „menselijke maat”: „We laten het proces extern doorlichten en kijken ook hoe de (risico-)signalen van LSI-partners tot stand komen. We willen uitgaan van vertrouwen in mensen.”

De uitzending van Argos over LSI-aanpak is dinsdag om 23.51 uur op NPO 2.