Opinie

Scholz draait over Rusland, maar niet over China

Poetins oorlog trof de SPD van Olaf Scholz midscheeps, zag Nu heeft de kanselier weer praatjes.

Toen Olaf Scholz (SPD) vorig jaar december bondskanselier werd ging hij meteen op zoek naar de noodscenario’s voor het geval Moskou zou knoeien met de gastoevoer. Meer dan de helft van het gas waar de Duitse economie op draaide kwam immers uit Rusland. Die rampenplannen waren er niet.

Het beeld van de kleine, stramme sociaal-democraat die in een decembergrauw Kanzleramt zit zonder Plan B., illustreert treffend het failliet van decennia Duits beleid. Duitsland vertrouwde blind op Rusland – Moskou was zelfs tijdens de Koude Oorlog immers een betrouwbare energieleverancier gebleken. En Duitsland was in het geheel niet voorbereid op Russische agressie – alle waarschuwingen uit de Baltische landen en Polen ten spijt.

Scholz noemt het gebrek aan plan B. deze week in een artikel in Foreign Affairs. Daarin analyseert hij de omwentelingen van het afgelopen jaar en beschrijft hij de lessen die Duitsland trekt. Lessen, die ook gelden voor de rest van West-Europa. Het is een vervolg op zijn befaamde Zeitenwende-toespraak die hij hield in het begin van de oorlog in de Bondsdag. ‘The global Zeitenwende’, heet het stuk in een dodelijke combinatie van Engels en Duits. Eigenlijk is het een blauwdruk voor een nieuw nationaal veiligheidsbeleid voor het grootste en rijkste land in Europa.

Zelden gingen in Europa zo veel politieke dogma’s en vanzelfsprekendheden overboord als dit jaar. Scholz’ eigen SPD werd ideologisch zelfs midscheeps getroffen: een partij met een zwak voor Rusland én een pacifistische vleugel. Er kon dus tóch oorlog uitbreken in Europa, economische verwevenheid was géén verzekering tegen imperialisme, de traditionele Ostpolitik kon in de prullenbak.

Oekraïne werd niet moe Berlijn in te wrijven dat het een blunder had begaan. NAVO-partners keken vervolgens verbaasd naar de traagheid waarmee Duitsland zich aanpaste. Inmiddels is Berlijn, bleek uit nieuwe cijfers, de tweede wapenleverancier van Oekraïne, als je telt wat daadwerkelijk geleverd is, niet wat beloofd is voor de toekomst.

Voor een land dat er zó naast zat, heeft de kanselier al weer heel wat praatjes. Duitsland wil een „guarantor of European security” worden en een „bruggenbouwer in de Europese Unie.”

Om dat waar te maken moet er nog héél wat gebeuren. Voorlopig is de Bundeswehr een probleemgeval, al is er veel geld in aantocht. En met die bruggen wil het ook nog niet zo lukken: met Frankrijk ging het dit jaar niet erg soepel, om over Polen maar te zwijgen. Toen Berlijn Patriotraketten aanbood voor de bescherming van Oost-Polen, wilde Warschau ze meteen doorschuiven naar Oekraïne. Toen Berlijn een Europees project lanceerde voor de inkoop van luchtverdedigingssystemen deden Frankrijk en Polen niet mee. Duitsland geniet nu minder vertrouwen dan in 2014, schreven analisten over de Zeitenwende in War on the Rocks. Na de oorlog in de Donbas volgden Frankrijk en Polen leider Duitsland.

Scholz erkent dat Duitsland fout zat, maar veel boetedoening komt er niet bij kijken. Het was, schrijft hij, na de Koude Oorlog heel logisch zaken te doen met Rusland. Dat gold wellicht in 2005, maar niet meer vanaf de inname van de Krim in 2014. Hij steunt Oekraïne zonder voorbehoud, accepteert geen vredesconcessies aan Rusland en belooft de Bundeswehr zo in te richten dat ze zich kan weren tegen Russische agressie en nucleaire dreiging.

Duitsland maakt de Ruslanddraai. Maar heeft de vergissing met Rusland ook gevolgen voor de omgang met China? Scholz werd zowel in eigen land als in het buitenland dit najaar fiks bekritiseerd voor de goedkeuring van een Chinese deelname in een terminal van de haven in Hamburg.

Scholz verzet zich uitdrukkelijk tegen de idee dat de wereld aan de vooravond van een nieuwe Koude Oorlog staat tussen China en de VS. „Ik deel die visie niet. De opkomst van China is geen rechtvaardiging om Beijing te isoleren en samenwerking in te dammen. Tegelijk rechtvaardigt China’s groeiende macht geen hegemonie in Azië en elders.” Scholz ziet een multipolaire wereld, geen bipolaire.

Zeitenwende, schrijft Scholz in de inleiding, heeft niet alleen betrekking op Rusland. Maar wat hij over China schrijft duidt eerder op continuïteit dan op verandering. Het past in elk geval niet in de harde Amerikaanse aanpak. Er gingen dit jaar veel dogma’s overboord, maar als het gaat om China verpietert de Zeitenwende van Scholz tot een Weiter-So.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres schrijft hier om de week over de kantelende wereldorde.