Worden Vietnamezen er door de marechaussee eerder uitgepikt dan mensen zonder Aziatisch uiterlijk?

Rechtszaak marechaussee Donderdag diende het hoger beroep in de zaak over mogelijk etnisch profileren door de Koninklijke Marechaussee. In een eerdere rechtszaak kreeg de marechaussee gelijk.

De marechaussee vorige maand bij een controle van voertuigen en bestuurders langs de snelweg A12 bij Zevenaar.

De marechaussee vorige maand bij een controle van voertuigen en bestuurders langs de snelweg A12 bij Zevenaar.

Foto Dieuwertje Bravenboer

Bij nachtelijke controles door de Koninklijke Marechaussee (KMar) op parkeerplaatsen met veel vrachtwagens in West-Nederland, werden de afgelopen jaren enkele keren Vietnamezen staande gehouden. De marechaussees vermoedden dat zij, geholpen door mensensmokkelaars, op weg waren naar Engeland, onder meer omdat ze zich in de buurt van de vrachtwagens ophielden, maar ook om hun Aziatische uiterlijk. Bekend was dat met name Vietnamezen vrachtwagens binnenklommen in een poging naar het Verenigd Koninkrijk te komen.

Zo discrimineerden de marechaussees op basis van ras, aldus een aantal burgers en maatschappelijke organisaties die de staat voor de rechter sleepten. Donderdag diende de hoger beroepszaak die Amnesty, het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten en twee burgers aanspanden. Met de ‘etnische profilering’ zoals van de Vietnamezen, overtrad de KMar de Grondwet én nationale en internationale verdragen. Daarmee handelt ze onrechtmatig, luidt hun verwijt.

De Haagse rechtbank was het er vorig jaar niet mee eens. De staat mocht van de rechter naast bepaalde ‘objectieve informatie’ (over smokkelroutes, gebruikte methoden) ook etniciteit als selectie-criterium laten meewegen bij de controles op de weg, in de trein, of op het vliegveld. Daarop werd hoger beroep aangetekend. De rechter liet volgens hen een discriminerende praktijk bij de KMar intact.

‘Verdriet en verontwaardiging’

„De uitspraak heeft bij mij en miljoenen Nederlanders gezorgd voor pijn, verdriet en verontwaardiging”, aldus Mpanzu Bamenga, een van de eisers, donderdag. Dit ex-raadslid voor D66 had eerder een klacht ingediend bij de marechaussee nadat hij op vliegveld Eindhoven uit de rij werd gehaald voor een controle. „Met die uitspraak”, zei Bamenga, „wordt een systeem waarmee mensen benadeeld worden op basis van hun etnische, uiterlijke kenmerken gerechtvaardigd. (...) Verdachtmakingen op basis van huidskleur worden geaccepteerd.”

Advocaat Thijs van Aerde verwees naar een NRC-artikel van vorig jaar over mogelijk etnisch profileren bij de KMar. Daarin wordt marechaussee Erwin geciteerd. „Als we weten dat Nigerianen via een bepaalde route naar Nederland komen, is het slecht uit te leggen als je een Chinees aan de kant zet.” Van Aerde: „Dus mensen met een Chinees uiterlijk, wat dat verder ook moge zijn, worden niet aan de kant gezet, maar personen met een Nigeriaans uiterlijk wel. Dus het onderscheid in behandeling in vergelijkbare gevallen is uitsluitend of in overwegende mate gebaseerd op ras.”

In de betogen kwamen veel praktijkvoorbeelden naar voren. Zo was Soeroedj Gobardhan, de andere eiser, in de eerste helft van 2015 na vluchten van Spanje naar Rotterdam-Airport „drie van de vier keren uit de rij gehaald door de marechaussee tijdens de controles. Dat heb ik opnieuw zo ervaren, toen de rechtbank eerder in deze procedure uitspraak deed.” Volgens hem betekende de uitspraak „dat de deur naar discriminatie wagenwijd openstaat bij een volgende keer als ik aankom op Rotterdam Airport.”

Inklimmers

Veel meer dan over dit voorbeeld, ging het over de aanpak zoals van de Vietnamezen. Plaatsvervangend lands-advocaat Cécile Bitter erkende dat het om een gevoelige kwestie ging, maar verdedigde de aanpak van de KMar van deze mogelijke ‘inklimmers’. Etniciteit was slechts een van de criteria, zei ze, naast onder meer de plaats, het tijdstip en het gedrag. Ook sloot de controle de aanpak van andere etniciteiten helemaal niet uit. Bitter: „Het is echt niet zo dat we andere inklimmers dan maar laten gaan. Ook is het niet zo dat een man met Aziatisch uiterlijk die daar iets anders aan het doen is dan te proberen in te klimmen, toch wordt gecontroleerd om zijn uiterlijk”.

Bitter zei dat het „onjuist is te stellen dat de KMar bij controles personen selecteert louter en alleen op basis van ras. Uitgangspunt is dat geen gebruik wordt gemaakt van etniciteit, tenzij dat noodzakelijk is, en dat het gebruik ervan is terug te voeren op objectieve informatie over bepaalde migratie-fenomenen. […] Ras is geen objectieve aanwijzing voor illegaal verblijf”.

‘Mensonterende situaties’

Bitter wees er verder op dat de controles op mensensmokkel „mensonterende situaties kunnen voorkomen”. Als het inklimmen niet wordt gestopt, levert dat volgens haar situaties op waarbij illegalen „vaak dagenlang in vrachtwagens verblijven, zonder eten, drinken, of koeling en met een beperkte voorraad zuurstof, dit met alle risico’s vandien”.

Lees ookDeze reportage over de bewaking bij de Duitse grens

De plaatsvervangend landsadvocaat raakte een snaar bij de rechters. Die vroegen de eisers of intenties van de controles ook een rol speelden bij de beoordeling van het mogelijk discrimerende karakter van de aanpak. „Nee, het gaat bij discriminatie om het effect, niet om de intentie”, antwoordde raadsman Jelle Klaas. „Het is mooi dat voor een groep, in dit geval de Vietnamezen, voorkomen wordt dat ze komen vast te zitten, maar dat is wel bijvangst.” Het gaat de KMar immers primair om grenscontrole, aldus de advocaat, niet om het redden van mensen.

Bitter wees de geopperde alternatieven van de hand. De critici van de KMar stelden dat grenscontroles, om discriminatie te voorkomen, hetzij bij iedereen hetzij a-select moeten plaatsvinden. Het eerste mag niet van Brussel, aldus Bitter, omdat zo’n algehele controle gaat lijken op ongerichte, systematische grenscontroles die volgens de Schengen-grenscode verboden zijn. A-selecte steekproeven leveren niets op, zo bleek volgens Bitter uit een KMar-pilot.

Hierbij werd bij twintig wegcontroles elk vijftiende voertuig gecontroleerd, los van alle uiterlijke kenmerken van auto en passagier of gedrag. Bij vluchten binnen het Schengengebied werd een maand lang tijdens drie controles per dag elke 20ste passagier van het vliegtuig gecontroleerd. Bitter: „Wat bleek? De effectiviteit van het Mobiel Toezicht slinkt tot nihil. Ruim duizend staande houdingen leverden niets op aan aanwijzingen voor illegaal verblijf, illegale grensoverschrijding, of eraan gerelateerde vormen van grensoverschrijdende criminaliteit.”

Uitspraak: 14 februari.