Analyse

Er is geen alternatief voor Pels Rijcken als landsadvocaat, concludeert commissie

Landsadvocaat Een langverwacht advies pakt goed uit voor Pels Rijcken. Alternatieven voor de landsadvocaat worden afgewezen.

Het kantoor van landsadvocaat Pels Rijcken in Den Haag.
Het kantoor van landsadvocaat Pels Rijcken in Den Haag. Foto Bart Maat / ANP

TINA (‘there is no alternative’) is dankzij Margaret Thatcher al een gangbare term in de economie en de financiële wereld. Nu blijkt TINA ook niet te misstaan binnen de advocatuur. Maandenlang deed een adviescommissie onder leiding van Jos Silvis –voormalig procureur-generaal bij de Hoge Raad – onderzoek naar alternatieven voor advocatenkantoor Pels Rijcken als landsadvocaat om te concluderen dat die alternatieven er niet zijn. Beter nieuws voor het Haagse Pels Rijcken lijkt niet denkbaar.

Een jaar geleden lagen de kaarten nog anders. Vanwege het fraudeschandaal – waarbij bestuursvoorzitter Frank Oranje gedurende twintig jaar onopgemerkt 11,5 miljoen euro van klanten ontvreemdde – én vanwege daaropvolgend nieuws over een onveilig werkklimaat, hing de toekomst van de landsadvocaat aan een zijden draadje.

Lees ook: Racisme en geschreeuw bij landsadvocaat Pels Rijcken

De gemeente Den Haag wees zijn huisadvocaat de deur. Ook Amsterdam besloot verder te kijken. En als het aan verschillende partijen lag, zou het kabinet snel volgen. Toenmalig minister Ferd Grapperhaus (Justitie, CDA) vond in november een bijzonder kritische Tweede Kamer tegenover zich en wilde na maandenlange rugdekking aan Pels Rijcken een afscheid plots „niet uitsluiten”.

Tegelijkertijd herhaalde hij, zoals zijn opvolger Dilan Yesilgöz (VVD) ook zou gaan doen, dat de staat sterk afhankelijk is van Pels Rijcken. Het kantoor is landsadvocaat sinds 1969 en levert kwaliteit, heeft kennis van de complexe, overlappende overheidskwesties en is betrokken bij duizend dossiers per jaar: afscheid nemen is dus niet in het belang van de staat.

Naar goed Haags gebruik beloofde Grapperhaus een onafhankelijke commissie in te stellen om te onderzoeken hoe de advocatuurlijke dienstverlening voor de staat er uit dient te zien. Zijn opvolger Yesilgöz benoemde die ‘Commissie advocatendiensten aan de Staat’ in mei. Naast Silvis bestond die uit een oud-topambtenaar, twee voormalige Zuidas-advocaten en een voormalig bijzonder hoogleraar advocatuur.

Staatsadvocaten

De twee belangrijkste alternatieven voor Pels Rijcken schiet de commissie in haar dinsdag gepresenteerde eindrapport af. Zij ziet er niets in dat de overheid zelf zeer gekwalificeerde advocaten met verschillende expertises in dienst neemt. Verwijzend naar Spanje dat een dergelijk elitekorps van staatsadvocaten kent, omschrijft de commissie dit alternatief eufemistisch als „niet in alle opzichten aanlokkelijk”. Zo verdienen de gezochte topadvocaten in de private sector meer en is het mede daarom moeilijk om ze langere tijd aan de overheid te binden.

De landsadvocatuur bij Pels Rijcken weghalen en volledig onderbrengen bij een ander advocatenkantoor is volgens de commissie ook geen optie. Het animo om de landsadvocatuur over te nemen is „niet groot” bij de vier grote concurrenten van Pels Rijcken met wie de commissie sprak. Dat is mede omdat van de landsadvocaat exclusiviteit gevraagd wordt. Lucratieve cliënten uit het bedrijfsleven zoals financiële instellingen kunnen niet aangenomen worden als klant omdat zij in juridische zin geregeld met de staat van doen hebben. Ook wijst de commissie naar het „prijskaartje” van deze grote kantoren, waar de uurtarieven kennelijk hoger liggen dan de 405 euro per uur exclusief btw en kantoorkosten die een partner van Pels Rijcken in rekening brengt.

Met lichte bewondering constateert de commissie tevens hoe „ambitieus” Pels Rijcken aan het hervormen is geslagen sinds de miljoenenfraude in maart 2021 naar buiten kwam. Het nam afscheid van de notariële tak en gaf miljoenen uit aan externe adviseurs en onderzoekers. Het advocatenkantoor scherpte interne controles aan en heeft inmiddels een vertrouwenspersoon en een klachten- en klokkenluidersregeling. Dit jaar riep Pels Rijcken zelfs een raad van commissarissen in het leven: een dergelijk toezichtsorgaan is een unicum in de top van de Nederlandse advocatuur.

Kritiek op detailniveau

De beperkte kritiek die de commissie heeft op de relatie tussen de landsadvocaat en de staat is op detailniveau. Zo zou het contract niet tussen een persoon (landsadvocaat Reimer Veldhuis) en de staat gesloten moeten worden, maar met het kantoor Pels Rijcken.

Ook zou de overheid vaker andere advocatenkantoren kunnen inschakelen, maar te bont moet dat niet worden, waarschuwt de commissie. Pels Rijcken moet voldoende „kritische massa aan opdrachten” krijgen zodat het op alle rechtsgebieden voor de staat de gewenste ervaring behoudt.

Het moet, kortom, raar lopen als de toekomst van Pels Rijcken door de commissie Silvis niet is veiliggesteld, zeker gezien het belang dat het kabinet aan het commissie-advies hecht. Zeker is dat nog niet. Het kabinet komt in het tweede kwartaal van 2023 met een reactie en op basis daarvan volgt een Kamerdebat.

Correctie (12 december 2022): In dit bericht is toegevoegd dat ook een voormalig bijzonder hoogleraar advocatuur deel uitmaakte van de commissie.