Snakken naar gerechtigheid in het Suriname van na 8 december 1982

Decembermoorden De Decembermoorden-documentaire Het is geen verleden - 8 12 1982 is een indringende terugblik van Noraly Beyer en Ida Does, terwijl Beste meneer Bouterse van Ananta Khemradj vooral vooruitkijkt. Gerechtigheid laat nog wel even op zich wachten.

Kunstwerk met beeltenissen van omgebrachte critici van Desi Bouterse.
Kunstwerk met beeltenissen van omgebrachte critici van Desi Bouterse.

Een lange stoet van mensen die snakken naar gerechtigheid. Surinamers die veertig jaar na de massamoord in het sinds 1975 onafhankelijke land eindelijk de daders gestraft willen zien. Dat is het beeld in maar liefst twee documentaires die in een week tijd, veertig jaar na de Decembermoorden in Suriname, op de Nederlandse televisie te zien zijn.

In de film Het is geen verleden – 08 12 1982 (Human) leggen journalist Noraly Beyer (1946) en documentairemaker Ida Does (1955) indringend het Surinaamse trauma vast. Beyer was nieuwslezer voor de Surinaamse staatszender STVS toen de moordpartij zich afspeelde. Op de dag van de Decembermoorden verloor ze naar eigen zeggen haar onschuld. Ze vertrok onmiddellijk naar Nederland.

In de nacht van 7 op 8 december 1982 werden vijftien tegenstanders van het door Desi Bouterse aangevoerde militaire bewind van Suriname om het leven gebracht. De critici – onder wie advocaten, journalisten, militairen en ondernemers – werden doodgeschoten in Fort Zeelandia, het hoofdkwartier van het leger in Paramaribo, hoofdstad van Suriname.

Lees ook: Excuses voor slavernij dreigen op een mislukking uit te lopen

Na een jarenlang slepend proces werd drie jaar geleden Bouterse – die in 1980 na een gewelddadige staatsgreep aan de macht kwam – als hoofdverdachte door de Krijgsraad tot twintig jaar cel veroordeeld, wegens medeplegen van het „elimineren” van tegenstanders. De eerder al in Nederland wegens cocaïnehandel tot een onherroepelijke celstraf van elf jaar veroordeelde legerleider had volgens de rechtbank „verzonnen” dat de vijftien vermoorde mannen een machtsovername planden.

‘Nooit vergeten’

Beyer en Does reconstrueren de gebeurtenissen en de nasleep. Beyer loodst de kijker door de voormalige Nederlandse kolonie. Ze toont oude journaalbeelden en spreekt met nabestaanden, getuigen, jongeren en juridische deskundigen. Ziekenhuispersoneel vertelt gedetailleerd welke door martelingen toegebrachte verwondingen ze zagen op de stoffelijke overschotten. „Dit is het ergste wat ik in mijn bijna negentigjarige leven heb meegemaakt”, vertelt Rita Small, destijds verpleegkundig directeur van het academisch ziekenhuis in Paramaribo. „Maar ik wil het nooit vergeten en ik zal het ook nooit vergeten”.

In Paramaribo vertellen kunstenaars hoe ze nu nog worstelen met de moord op vijftien vooraanstaande landgenoten. Ze exposeren werken over de gruweldaden in Ready Tex Art Gallery in Paramaribo. John Lie A Fo, vier maanden jonger dan Bouterse, toont schilderijen die hij destijds maakte. Hij is nog steeds geschokt. Hoe konden deze wreedheden gebeuren in het liefste land van Zuid-Amerika? „We zijn één grote familie in Suriname”, zegt Lie A Fo. Een enorme windvlaag zette in december 1982 het hele land op zijn kop. „Justitie bestaat niet meer”.

Beyer eindigt haar rondgang op het kerkhof in Paramaribo waar haar vermoorde collega’s rusten onder verweerde grafzerken. Ze vertelt een jonge collega over de slachtoffers. Hier ligt Lesley Rahman (28), redacteur van De Ware Tijd. „Een veelzijdige jongen met een goede pen”. En daar is het graf van journalist Bram Behr (31). „Hij had nog veel te zeggen”, vertelt Beyer, terwijl ze het marmer streelt. „Ja, Brammetje”.

In Beste meneer Bouterse kijkt de 32-jarige journalist Ananta Khemradj vooral vooruit. Is Suriname nog te helen? En hoe dan in vredesnaam? Ze probeert Surinamers te verleiden tot een therapeutisch groepsgesprek over ‘dit ding’, de schaduwen uit het verleden. Het lukt maar matig. Ricardo Panka, voormalig woordvoerder van Bouterse, werpt de vraag op wat er gebeurt als Bouterse alsnog achter de tralies verdwijnt. „Hebben de nabestaanden dan closure gevonden?” Een antwoord blijft uit. Regisseur Pim de la Parra voorspelt dat het nog 2.300 jaar duurt vooraleer Surinamers weer echt door één deur kunnen.

De documentaires bevatten nog niet het allerlaatste nieuws. De berechting in hoger beroep van de verdachten in deze zaak bevindt zich in de laatste fase. De hoofdschurk zelf is veertig jaar na de gruweldaden nog steeds op vrije voeten. Vorige maand vertoonde hij zich in het openbaar toen hij zich omringd door beveiligers liet afzetten bij Fort Zeelandia. Daar vond onder leiding van de rechters van het hof van justitie en in aanwezigheid van verdachten en getuigen een schouw plaats, de plaats delict werd nog eens bekeken.

Bouterse maakte een stoïcijnse indruk. De dictator van weleer is verworden tot een moeizaam lopende en pratende 77-jarige man met een paars petje. „Het was wel even wennen”, vertelde hij na afloop tegen de pers. Het Fort was in veertig jaar tijd veranderd, was de voormalige legerleider opgevallen. Maar emotioneel was hij naar eigen zeggen niet.

Volgende week hoort het hof nog de laatste getuigen. Het requisitoir en de pleidooien staan voor januari gepland. Het vonnis wordt in februari 2023 verwacht. Mocht Bouterse in februari dan wederom worden veroordeeld, kan hij executie van het vonnis in ieder geval tijdelijk voorkomen door binnen acht dagen na de uitspraak de president van Suriname om gratie te verzoeken. Zo’n verzoek heeft, zegt advocaat Gerard Spong desgevraagd, schorsende werking. De gerechtigheid waar Suriname zo naar verlangt, laat dus nog wel even op zich wachten.

Het is geen verleden – 08 12 1982 (Human) is donderdag om 22.18u te zien op NPO2; Beste meneer Bouterse (EO) is nog te zien op 2DOC.nl