Excuses voor slavernij dreigen op een mislukking uit te lopen

Kabinetsaanpak De onvrede rond de aangekondigde slavernijexcuses groeit, vooral in Suriname. Donderdag is er een gesprek in het Catshuis.

Het Rotterdams Slavernijmonument aan de Lloydkade. Het kabinet is van plan op 19 december excuses aan te bieden voor de slavernij.
Het Rotterdams Slavernijmonument aan de Lloydkade. Het kabinet is van plan op 19 december excuses aan te bieden voor de slavernij. Foto Remko de Waal/ANP

In de opmaat naar de excuses voor het Nederlandse slavernijverleden lijkt alles mis te lopen. Vooral in Suriname is er onvrede over de datum, de mensen die de excuses zullen uitspreken en bovenal de onduidelijkheid. Deze donderdag organiseert het kabinet een speciaal gesprek in het Catshuis over „de best mogelijke manier om vorm te geven aan erkenning, herdenking en aandacht voor de doorwerking van het slavernijverleden in het hier en nu.”

Meerdere organisaties, waaronder het Surinaamse Nationaal Comité Herdenking Slavernij en de Nationale Reparatie Commissie Suriname (NRCS), zijn persoonlijk uitgenodigd door premier Rutte. Ook zal in ieder geval minister Hanke Bruins Slot (Binnenlandse Zaken, CDA) aanwezig zijn.

Het is tekenend voor de kabinetsaanpak van de excuses dat óók de datum van het Catshuis-overleg omstreden is. 8 december is de dag van de Decembermoorden door het regime van Desi Bouterse. Een datum die door velen in Suriname herdacht wordt. Armand Zunder, voorzitter van het NRCS, komt om die reden niet naar het overleg. „Het is een afschuwelijke dag in de historie van Suriname. Dat is een vervelende dag om over het slavernijverleden te praten.” Zunder komt daarom op 13 december naar Nederland, voor een apart gesprek. Toch zal Mark Rutte donderdag in het Catshuis proberen consensus te vinden voor de mogelijke excuses op 19 december.

Andere datum

Surinaamse genodigden hebben een andere missie. Johan Roozer, voorzitter van het Nationaal Comité Herdenking Slavernij, zei dinsdag tegen de NOS dat hij tijdens het overleg zal pleiten voor een latere datum voor excuses: 1 juli 2023. Daarnaast wil hij met het kabinet in gesprek over de excuustekst.

Zunder is het eens over die datum, en gaat zelfs iets verder. „Wij hebben de Surinaamse regering geadviseerd de excuses niet te accepteren op 19 december.” Volgens hem is er tijd nodig om met de bevolking in gesprek te gaan over de betekenis van de excuses en de acceptatie daarvan. „Niet accepteren op 19 december betekent niet dat de excuses nooit geaccepteerd worden. Na een voorbereiding kunnen de excuses wellicht toch op 1 juli 2023 geaccepteerd worden.”

Ook over de personen die de excuses aanbieden zal gesproken worden in het Catshuis. Volgens de NOS wil het kabinet op 19 december acht verschillende bewinsdslieden excuses laten aanbieden, op acht verschillende plekken. Premier Rutte doet het in Nederland, zes bewindslieden vliegen naar de Caribische gebieden en minister Franc Weerwind (Rechtsbescherming, D66) biedt de excuses aan in Suriname.

Lees ook: Nadruk ligt sterk op het nationale verleden bij excuses voor slavernij

Zunder vindt het onacceptabel dat het kabinet Weerwind naar Suriname stuurt; die is zélf namelijk van Surinaamse komaf. „Hij is belanghebbende bij de excuses. De minister kan zich niet in tweeën splitsen. Hij zou moeten zeggen: ‘Jullie moeten om te beginnen aan mij excuses aanbieden voor de wreedheden van de voorvaderen.’ Het klopt gewoon niet.”

De meeste voorstanders van excuses voor het slavernijverleden willen dat de koning de excuses uitspreekt. Omdat hij staatshoofd is, omdat het instituut van het koningshuis betrokken is geweest bij de slavenhandel, en omdat de koning ook excuses aan Indonesië aanbood.

Ook het Adviescollege Dialooggroep Slavernijverleden, dat op verzoek van het kabinet onderzoek deed naar de beste omgang met het Nederlandse slavernijverleden, stelde dat excuses van de koning van grote symbolische waarde zijn. Of het kabinet overstag zal gaan, is de vraag. Rutte zei eerder dat de koning niet in het politieke debat terecht moet komen.

Rest de vraag: hoe groot is de kans dat het lukt, het uitstellen van de excuses? Zunder: „Deze week werd bekend dat de koning een onafhankelijk onderzoek is gestart naar het koloniaal verleden van het koningshuis. Daarmee heeft hij eigenlijk laten zien dat er meer tijd nodig is voor de excuses. De kans op uitstel is toegenomen.”

Stormachtig

De aanloop naar excuses voor het slavernijverleden verliep de afgelopen twee jaar stormachtig, maar secuur. Vanaf 2021 boden de vier grote steden , de provincie Noord-Holland, de Nederlandsche Bank en ABN-Amro hun excuses aan. Ook was er in oktober voor het eerst een Kamermeerderheid voor excuses na een reis van de commissie Binnenlandse Zaken naar Suriname en de Antillen.

Begin november lekte uit dat het kabinet om was. Naast excuses komt er een fonds van 200 miljoen euro voor bewustwording en 27 miljoen voor een slavernijmuseum. Het leek een mooi slot van een slepende discussie en een begin van herstel. Nu dreigt het uit te lopen op een mislukking.

Volgens Zunder ligt het aan het perspectief van het kabinet: „Het punt is dat men niet in de schoenen van de nazaten wil staan. Die moeten betrokken zijn. Als je dat niet wilt, krijg je situaties zoals deze.”