‘Wetenschappelijke mogelijkheden, dat zijn ook kansen die God ons geeft’

Medische ethiek Het CDA lijkt te schuiven in medisch-etische kwesties, zoals bij het verstrekken van de abortuspil via de huisarts.

Demonstratie in Amsterdam in mei van dit jaar voor het recht op abortus.
Demonstratie in Amsterdam in mei van dit jaar voor het recht op abortus. Foto Simon Lenskens

Het Wetenschappelijk Instituut (WI) voor het CDA pleitte deze zomer voor het speciaal kweken van embryo’s voor onderzoek, iets waar de partij zich altijd tegen heeft verzet. Een deel van de Eerste Kamerfractie stemde in juni voor het afschaffen van de verplichte vijf dagen bedenktijd bij abortus, een voorwaarde die dankzij het CDA in de jaren tachtig in de Abortuswet kwam. En deze dinsdag stemt naar verwachting de senaatsfractie, net als de Tweede Kamerfractie, in met het verstrekken van de abortuspil via de huisarts, om abortus laagdrempeliger te maken.

Het CDA is getalsmatig niet nodig voor een meerderheid, maar werd altijd tot het behoudende kamp gerekend als het om medisch-ethische kwesties gaat. Is de partij aan het schuiven?

Het rapport over embryokweek is nog geen partijstandpunt, maar leidt in de partij wel tot fel debat tussen voor- en tegenstanders, ook vorige maand nog op het partijcongres in het Gelderse Nijkerk. „Je ziet dat het CDA verdeeld is”, zegt theoloog André Poortman, als stafmedewerker van het WI de auteur van het rapport. De partij heeft de al decennia gangbare praktijk van kunstmatige bevruchting (IVF) lang geleden geaccepteerd, maar het speciaal opkweken van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek ligt gevoeliger. Daarbij is niet het tot stand brengen van een zwangerschap het doel, maar bijvoorbeeld onderzoek naar verbetering van IVF-technieken of kennis van ernstige erfelijke ziekten. Embryo’s worden voor dat onderzoek opgekweekt en dan vernietigd.

Lees ook: CDA-denktank: laat kweken embryo’s toe

Hellend vlak

Een van de meest prominente tegenstanders binnen het CDA is Theo Boer, hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg aan de Protestantse Theologische Universiteit in Groningen. Boer, die verschillende keren meeschreef aan het CDA-verkiezingsprogramma, vindt dat het omarmen van embryokweek „het oversteken van de Rubicon” is. „Als je menselijk leven gaat kweken om het puur instrumenteel te gebruiken voor het verbeteren van ander menselijk leven, kom je op een hellend vlak. Nu gaat het om een embryo tot twee weken, maar waarom straks niet over een foetus van acht weken?”

De jongere generatie denkt er eigentijdser over

Poortman wijst erop dat het WI adviseert onderzoek met embryo’s alleen onder „strikte voorwaarden” toe te staan. De WI-medewerker wijst op de mogelijke voordelen van onderzoek, zoals het uitbannen van erfelijke ziekten die tot ernstige handicaps kunnen leiden. „Het gaat hier uitdrukkelijk ook om de kwaliteit van leven van kinderen die nog geboren moet worden, dat vinden wij meer van waarde dan het prilste begin van het embryo.” Senator Greet Prins (CDA) steunt deze lijn. „Als partij mogen we niet de ogen sluiten voor wetenschappelijke mogelijkheden, dat zijn ook kansen die God ons geeft.”

Tweede Kamerlid Hilde Palland vindt dat het rapport voor het CDA aanleiding moet zijn om weer „uitgesprokener” te zijn in het debat over hoe wetenschap moet worden genormeerd. Palland vindt dat haar partij technieken om lijden te verlichten zeer serieus moet nemen, maar wil ook een duidelijke begrenzing. „Wanneer zijn we niet bezig lijden te verlichten, maar de mens te verbeteren? En mag kwetsbaarheid er ook nog zijn?”

Als het CDA – nu vijftien zetels in de Tweede en negen in de Eerste Kamer – het WI volgt, kan dat grote gevolgen hebben voor toekomstige kabinetsformaties. Bij de onderhandelingen over het vorige en huidige kabinet, met naast de twee liberale partijen VVD en D66 ook het CDA en de ChristenUnie, koos het CDA meestal de kant van de kleine christelijke partij. In de laatste formatie werd afgesproken dat VVD en D66 een wet om embryo-onderzoek toe te staan mogen voorbereiden, maar die wet mag deze kabinetsperiode nog niet worden behandeld.

Lees ook: Eerste Kamer neigt naar steun voor abortuspil bij huisarts

Bij de behandeling van twee initiatiefwetten rond abortus, ingediend door liberale en linkse partijen (GroenLinks, D66, PvdA en VVD), was dit jaar ook zichtbaar dat het CDA niet automatisch de kant van de ChristenUnie kiest. Hoewel de Tweede Kamerfractie zich nog wel tegen het afschaffen van de bedenktijd keerde, stemde de senaatsfractie verdeeld: vier senatoren waren tegen, vier voor. Het beschikbaar stellen van de abortuspil via de huisarts, wat de keuzevrijheid voor vrouwen moet vergroten, kon op unanieme steun van de Tweede Kamerfractie rekenen.

Palland zegt dat de tegenstem bij het afschaffen van de verplichte bedenktijd voor haar fractie „een principiële afweging” was. Juist de bedenktijd droeg volgens haar bij aan de „zorgvuldige balans” in de Abortuswet. Het wetsvoorstel over de abortuspil is voor Palland „veel meer een praktisch voorstel”. Ze hoopt dat de pil bij de huisarts het aantal herhaalabortussen omlaag kan brengen. „De huisarts kent de omstandigheden van de vrouw goed en kan met haar het gesprek aangaan.”

Autonomie van de vrouw

Theo Boer ziet bij het CDA rond abortus het profiel verbleken en betreurt dat. „Onze houding was altijd: abortus is in geval van nood een laatste redmiddel, met pijn in het hart.” Daarvan ziet hij bij het huidige CDA weinig meer terug. „Ik zie de balans sterk doorslaan richting de autonomie van de vrouw. De beschermwaardigheid van het ongeboren leven wordt nog wel met de mond beleden, maar krijgt nergens handen en voeten.” Boer vreest dat de rechts-conservatieve achterban daardoor kan afhaken.

Greet Prins ziet dat met name de jongere generatie in haar partij „eigentijdser” over het onderwerp denkt. Prins, die zelf voor het afschaffen van de bedenktijd stemde, kreeg na die stemming juist veel positieve reacties van CDA-leden. „Die leden zijn blij dat we stappen maken in ons denken. Ik zie dat niet als verbleken, maar als recht doen aan de moeilijke keuze die vrouwen bij een abortus maken.”