Opinie

Wikipedia wordt onbetrouwbaar. Alweer

Column

Maxim Februari

Wie geïnteresseerd is in de evolutie van de waarheid, moet eens naar Wikipedia kijken. Door de opkomst van Wikipedia is de klassieke encyclopedist binnen een paar jaar vervangen door een AI-systeem dat bronnen verifieert en beoordeelt wat waar is. Terugbladerend door mijn encyclopedie-dossier, dat ik wispelturig en niet al te ijverig bijhoud, ben ik verbaasd over de snelheid waarmee het produceren van kennis is veranderd.

In 2012 werd in de Vlaamse HUMO nog voorzichtig afscheid genomen van de papieren Encyclopaedia Britannica. De encyclopedie was dood en begraven, merkte de krant in maart van dat jaar verbaasd op. Je kon het feit niet langer weglachen, schreef journalist Mark Schaevers een half jaar later, want we waren allemáál encyclopedisten geworden. Er was nu immers „het immense succes van de gratis online-encyclopedie Wikipedia”. Maar was dat eigenlijk wel zo’n zegen voor de mensheid?

Negen jaar eerder had er nog een pioniersgeest geheerst. Wikipedia was aanvankelijk net zo hoopgevend als de rest van het internet. Een aantal ontwikkelingen kwam aan het begin van de eeuw beloftevol samen: de opkomst van informatietechnologie en de grote toename van hoogopgeleiden in de westerse samenleving. Kennisverwerving en -verspreiding kwamen in een nieuwe fase, de waarheid zou eindelijk aan het licht komen.

Maar nu! In 2012 zat de klad erin, liet Schaevers in zijn artikel zien. De expert was ingeruild voor een groot leger aan anonieme jongemannen – en die schreven niet allemaal verstandige dingen. Er was gezeur. Er kwamen bewerkingsoorlogen. Oprichter Larry Sanger verliet Wikipedia, omdat ‘de anti-elitaire reflex’ leidde tot onbetrouwbaarheid, en de lemma’s werden niet allemaal encyclopediewaardig gevuld. Over oprichter Jimmy Wales stond bijvoorbeeld vermeld dat hij voor de derde keer was getrouwd, met de ex-secretaresse van Tony Blair.

Zes jaar later schreef journalist Alexis Madrigal in The Atlantic precies hetzelfde, maar dan voor de situatie van 2018. Tot nu toe was Wikipedia een betere encyclopedie geweest dan de klassieke encyclopedie, schreef hij. „Het verdomde ding werkte!” Artikelen verwierven gezag, de aanpak was de beste utopische onderneming van het internet geweest. Wikipedia was het levende bewijs dat decentraal en door brave individuele inspanningen „een heel nieuw soort intellectueel project” kon worden gecreëerd.

Maar nu! In 2018 waren de politieke belangen binnengeslopen. De cultuuroorlogen, de polarisatie en alles wat op dat moment vuil en voos was, de hele informationele dystopie van het hedendaagse Amerika. Natuurlijk waren er eerder al bewerkingsoorlogen geweest, maar die van nu waren zoveel invloedrijker, juist omdat Wikipedia had gewonnen aan gezag, of, zoals de HUMO van zes jaar eerder het noemde, aan wereldmacht.

En zo zijn we in 2022 aangekomen, en opnieuw kunnen we lezen dat Wikipedia altijd een idealistisch project is geweest, met gratis en betrouwbare informatie. Maar nu! Anno 2022 zijn de commerciële belangen binnengeslopen. De Wikimedia Foundation, die Wikipedia in de lucht houdt, is op zoek naar inkomsten en doet zaken met grote controversiële bedrijven. In de Volkskrant zeggen insiders dat de vrijwilligersgemeenschap van Wikipedia steeds minder invloed krijgt door de inmenging van Wikimedia.

Daar komt bij, schrijft journalist Frank Rensen, dat Meta, het moederbedrijf van Facebook, kunstmatige intelligentie ontwikkelt die zelfstandig beweringen en bronnen kan checken op het internet. Wikipedia gebruikt dit programma voor verificatie nog niet, maar stel dat ze dat wel gaat doen, hoe zit het dan met de betrouwbaarheid en neutraliteit? Wikipedia is tegenwoordig veel te groot om de lemma’s nog handmatig te laten nakijken, maar moet je dan per se kunstmatige intelligentie van Meta gebruiken?

Het is een leuk verhaal: het utopische project dat wordt gesloopt door hedendaagse dystopische krachten. We vertellen het kennelijk om de paar jaar opnieuw en over een paar jaar vertellen we het weer. Het project van Meta was een fantastische intellectuele onderneming, zullen we zeggen, de verificatie van bronnen door AI werkte voorbeeldig. Maar nu! Sinds de Chinese leider Xi Jinping de boel heeft overgenomen, zijn de geopolitieke belangen binnengeslopen.

In feite was de utopie natuurlijk nooit zo fantastisch als je achteraf denkt. Kennisverspreiding is altijd verweven met macht en manipulatie. Je kunt de hiërarchische klassieke encyclopedisten inruilen voor de democratie van anonieme Wikipedianen en de Wikipedianen voor Meta’s kunstmatige intelligentie, maar helemaal betrouwbaar wordt encyclopedische kennis nooit. Het is maar beter dat te beseffen, in welke bevallige gedaante de macht zich ook aandient.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.