Zoals Dick Bruna waakte over Nijntje, is het maar goed dat Instagram aan hem voorbijgegaan is

ZAP Goed dat Instagram aan Dick Bruna voorbij is gegaan, kun je concluderen na de documentaire op Omroep ONS over de man die „op het psychopatische af” waakte over Nijntje. In Instagram, de ongefilterde waarheid (BNNVARA) beschrijven deskundigen het effect van de foto-app op zo’n beetje alles.

Van Japan tot Noorwegen mag er aan Nijntje geen stipje veranderd.
Van Japan tot Noorwegen mag er aan Nijntje geen stipje veranderd. Beeld ONS

Twee nogal uiteenlopende beeldbepalers donderdagavond op televisie, één pre en één post de komst van internet. Omroep ONS (met de meeste kabelabonnementen online te bekijken) bracht een documentaire over Dick Bruna (1927-2017), met Roald Dahl de meest gelezen kinderboekenschrijver ter wereld. De documentaire dateert uit de jaren negentig, maar dat had ik pas door toen het over guldens, fotorolletjes en postzegels ging. Zo tijdloos is zijn bekendste figuurtje Nijntje, en zo leeftijdloos is Bruna zelf. Deze besnorde man uit Utrecht die, ook volgens zijn echtgenote, genoeg had aan zichzelf en zijn werk. Die maanden deed over één boekje met twaalf illustraties en twaalf vierregelige versjes. De rust en concentratie waarmee hij zijn herkenbare beelden maakte, de vervolmaking van zijn stijl in de loop van zijn werkend leven. Altijd dezelfde wat bibberende zwarte lijnen, dezelfde vijf basiskleuren en de volmaakte eenvoud van de vormen. Over elk detail is nagedacht. Zijn figuren hebben altijd grote hoofden en kijken je recht aan. „Als een fotomodel op de cover van een tijdschrift.” Eerst spreekt het beeld, dan de tekst.

Cool kids

En dan maken we even een sprong in de tijd, naar Zembla’s Instagram, de ongefilterde waarheid. De documentaire is gemaakt door Franse journalisten, aangekocht door BNNVARA en eigenlijk nèt iets te laat uitgezonden, Natuurlijk, Instagram heeft 1,5 miljard gebruikers, maar de jongeren in de kudde, de cool kids, zijn vertrokken naar Tiktok. Maar goed, Instagram dus, in 2010 door twee Amerikaanse studenten bedacht als platform om foto’s te delen. Geen tekst, alleen beeld. Filters om het beeld de juiste kleur te geven en het beste licht. Zo duurt het niet maanden of jaren, maar seconden om het plaatje perfect te maken.

De Amerikaanse deskundigen in de documentaire komen woorden te kort om het effect van Instagram op zo’n beetje alles te beschrijven. De economie is erdoor veranderd, de media, de mode- en beautywereld, de weg naar beroemdheid – om Insta-famous te worden hoef je niet eerst bekend te zijn. De familie Kardashian stopte met hun reality-show en nam op Instagram zelf de regie. Ze bepalen het beeld van hun leven en hoe meer ze ervan delen, hoe meer volgers (Kim Kardashian zit op ruim 334 miljoen volgers). Popster Justin Bieber was 17 toen hij zijn eerste foto erop zette – van een snelweg – inmiddels heeft hij 267 miljoen volgers.

In 2012 is Instagram voor één miljard dollar gekocht door Mark Zuckerberg van Facebook. En toen was de lol er gauw af. Er moest geld verdiend, dus mocht er worden geadverteerd. Rustig aan opgevoerd, met in het begin één advertentie van één aanbieder per dag. Nu lachen we daarom. Inmiddels is Instagram de melkkoe van Facebook, goed voor één derde van de inkomsten. Door het betaalde bos zie je inmiddels bijna geen beelden meer.

De documentaire zoomt ook in op wat Instagram-beelden doen met onze manier van kijken. Weinig goeds. Hoe perfecter de plaatjes van anderen, hoe minder ons eigen beeld bevalt. Onze vakanties, kinderen, lichamen, levens zien er een stuk bleker en muffer uit dan die van de ander. En zo kwam ik terug bij Dick Bruna, die de perfectie van zijn beelden bewaakte ook toen die de wereld over gingen en zich in de hoofden nestelden van miljoenen ouders en kinderen. Zijn beeld moest ieders beeld zijn, overal en altijd. Op het „psychopathische” af, zegt zijn zoon Sierk. Van Japan tot Noorwegen mag er aan Nijntje geen stipje veranderd. Wereldwijde merchandise van Nijntje, prima – maar zijn illustraties komen niet op ijsjes, kauwgom, snoep of waterpistolen. Op imitatie, kopieën, plagiaat, exploitatie en misbruik was hij bijzonder kien. Goed dat Instagram aan hem voorbij is gegaan, de man zou geen leven meer hebben gehad.