Analyse

Justitie VS onderzoekt de Capitoolrellen zoals ze maffianetwerken oprolt: van kleine spelers tot hoogste capo

Capitoolbestorming De veroordeling van twee leiders van de uiterst-rechtse militie Oath Keepers wegens ‘opruiende samenzwering’ is een zege voor justitie. Het jury-oordeel kan helpen andere betrokkenen te laten getuigen tegen hoge Trump-loyalisten.

Rechtbanktekening van het deze week afgeronde proces tegen vijf Oath Keepers. In het midden, met ooglapje, voorman Rhodes.
Rechtbanktekening van het deze week afgeronde proces tegen vijf Oath Keepers. In het midden, met ooglapje, voorman Rhodes. Dana Verkouteren via AP

De bestorming van het Capitool in Washington, op 6 januari 2021 door een menigte aanhangers van president Donald Trump, was geen spontaan incident. De formele bevestiging van Joe Bidens verkiezingszege door het Congres was die dag doelwit van een „opruiende samenzwering”. Dit heeft een rechtbankjury in de Amerikaanse hoofdstad woensdag vastgesteld in het proces tegen vijf leden van de uiterst-rechtse militie Oath Keepers.

Tenlastelegging van dit zware delict is al tamelijk uniek in de VS; een succesvolle veroordeling is nog zeldzamer. Justitie moet bewijzen dat „twee of meer personen de regering van de VS met geweld omver willen werpen, onderdrukken of vernietigen”, zoals wetsboekartikel 2.384 ‘seditious conspiracy’ omschrijft. De afgelopen decennia werd het met wisselend succes ingezet tegen onder meer Puerto-Ricaanse onafhankelijkheidsstrijders, IRA-sympathisanten, een marxistisch terreurgroepje, neonazi’s, een cel moslimterroristen en een ultrarechtse militie.

Lees ook dit rechtbankverslag van het proces tegen de Oath Keepers

Dat nu twee Oath Keepers – oprichter Elmer Stewart Rhodes III uit Texas en zijn luitenant Kelly Meggs uit Florida – schuldig zijn bevonden, is een opsteker voor het ministerie van Justitie. Het departement en zijn bewindsman Merrick Garland kregen de afgelopen 22 maanden vaak kritiek relschoppers niet streng of voortvarend genoeg te vervolgen. Woensdag beloofde Garland dat „deze uitspraak duidelijk maakt dat wij onvermoeibaar blijven werken aan de vervolging van hen die betrokken waren bij deze aanval op onze democratie”.

Gebral en gepoch

Tijdens het acht weken durende proces konden de aanklagers putten uit een enorme berg vooral digitaal bewijsmateriaal. In onderlinge chatberichten en sociale-media-uitingen spraken de Oath Keepers daags na verkiezingsdag (3 november 2020) al druk over het desnoods gewelddadig beletten van een president Biden. „We komen hier niet doorheen zonder burgeroorlog”, maande Rhodes zijn ondergeschikten via versleutelde berichtendienst Signal. „Bereid je geest, lichaam en ziel hierop voor.”

De verdediging van Rhodes en de andere militieleden stelde dat al dit gepoch en gebral over geweld precies dat zou zijn geweest: grootspraak. Steeds voerden de advocaten aan dat er „geen plan” was voor de bestorming. Om samenzwering bewezen te achten is vaststellen van zo’n plan echter niet nodig, had rechter Amit Mehta de juryleden vooraf geïnstrueerd. Het volstaat dat de verdachten een „overeenkomst”, „wederzijds begrip” of „consensus” hebben – „expliciet dan wel impliciet”.

Justitie erkende dan ook dat zij geen concreet complot had kunnen blootleggen voor de Capitoolbestorming. Maar, stelden de aanklagers, alle gewelddadige retoriek bereidde de militieleden daar wel ‘onuitgesproken’ op voor. Dus toen de eerste relschoppers door de politiebarricades rond de volksvertegenwoordiging braken, volgden de Oath Keepers meteen.

Leden van de Oath Keepers waren uitgedost in ‘tactical gear’: camouflagekleding, scherfvesten, gevechtshelmen en veiligheidsbrillen

Op videobeelden, grotendeels online gezet door relschoppers zelf, kon de jury zien hoe de Oath Keepers daarbij als collectief opereerden. Ze stormden onder meer in stack-formatie, een soort dicht opeengepakte polonaise, de oostelijke trappen van het Capitool op. Leden waren uitgedost in tactical gear: camouflagekleding, scherfvesten, gevechtshelmen en veiligheidsbrillen. Een groot deel van de Oath Keepers heeft – zoals meer bestormers – een verleden als militair of agent.

Lees ook: De Capitoolbestormers-look: in de VS is gevechtskleding de jongste modetrend

De aanklagers zetten uiteen dat de rellen gemakkelijk hadden kunnen uitmonden in dodelijk vuurwapengeweld. Zo had de militie weliswaar besloten om meegebrachte wapens in het hotel en elders in de stad achter te laten, maar er stonden leden in ‘quick reaction forces’ klaar om die op te halen en naar het Capitool te brengen, aldus de tenlastelegging. „We stoppen niet! We zijn alleen maar aan het herladen”, schreef een Oath Keeper in de uren na de rellen nog in een Signal-kanaal.

Meer processen op komst

Rhodes en Meggs kunnen tot twintig jaar cel krijgen – een fors hogere straf dan andere al veroordeelde Capitoolbestormers. Het juryoordeel kan zo de druk verhogen op een tweede groep Oath Keepers en leden van de rechtse vechtjassenclub Proud Boys die later deze maand terechtstaan voor onder meer vermeende ‘opruiende samenzwering’. Zij zullen mogelijk eerder geneigd zijn met justitie een plea deal te treffen over een lagere straf. Voor zo’n schikking moeten ze schuld bekennen en meewerken aan het almaar verder uitdijende strafrechtelijke onderzoek naar 6 januari.

Dit roept de vraag op of Trump-getrouwen die voorafgaand aan de rellen in direct contact stonden met de militie, nu in het vizier van de federale aanklagers komen. Het gaat onder anderen om Trumps eerste Nationale Veiligheidsadviseur, generaal b.d. Mike Flynn, de extreem-rechtse activist Ali Alexander, Trumps advocaten Rudy Giuliani en John Eastman, en Roger Stone, al decennia een bekende Republikeinse agent-provocateur.

Oath Keepers-oprichter Elmer Stewart Rhodes III in 2016.

Foto Jim Urquhart/Reuters

Tussen deze prominenten uit Trumps entourage en militieleiders vallen vele verbanden te leggen. Stone en Alexander bijvoorbeeld hielden niet alleen contact met Oath Keepers en Proud Boys, maar lieten zich ook door hen beveiligen. Giuliani zou beide milities vaak genoemd hebben in het Witte Huis, getuigde een oud-staflid van Trump dit jaar voor de commissie van het Huis van Afgevaardigden die de bestorming onderzoekt. Zij zal begin 2023 opgedoekt worden, zodra de Republikeinen hun meerderheid in het Huis innemen, en komt daarom vermoedelijk deze maand nog met een eindrapport.

De oud-president zelf zou lastig te vervolgen zijn, omdat hij bijna opereert als een maffiabaas. Trump geeft indirecte bevelen: hij kan betrokkenheid ontkennen, maar zijn loyalisten verstaan ze prima. Zo opperde Flynn in de weken voor de bestorming dat Trump onder de Insurrection Act van 1807 de staat van beleg kon uitroepen. De president nam die omstreden suggestie nooit over, maar Rhodes interpreteerde haar als vrijbrief om als Bidens zege te dwarsbomen, stelde justitie tijdens het proces.

De grote vraag blijft uiteindelijk of Trump zelf in beeld komt. Na aanvankelijke kritiek op Garlands behoedzame manier van opereren, groeit inmiddels het vertrouwen dat hij de Capitoolbestorming onderzoekt zoals justitie maffianetwerken oprolt. Met veroordelingen van kleine spelers, die getuigen over de bazen boven hen tot uiteindelijk de hoogste capo in het vizier komt.

Lees ook deze uitgebreide reconstructie van 6 januari: De dag dat de Amerikaanse democratie wankelde