Het oer-jeukwoord

Woord Ook taalkundig gezien heeft schurft zich op grote schaal verspreid, ontdekte .

Zonder twijfel kennen we schurft sinds het begin der tijden. Maar het woord dat we voor deze huidziekte gebruiken moest een keer worden vastgelegd en dat gebeurde pas in de Middeleeuwen. Onder meer in een zinnetje waarin staat wat je er tegen kunt doen. In 1287 noteerde Jacob van Maerlant: „Essche blade met aisine ghestampet dat es medicine jeghen scorf.” Lees: fijngestampte essenbladeren met azijn, dat is een medicijn tegen schurft.

Dit niet thuis proberen, inmiddels zijn er betere medicijnen.

Schurft wordt veroorzaakt door de schurftmijt die zich nestelt in de huid van de gastheer en geeft vreselijke jeuk. „De jeuk werd echt ondraaglijk”, vertelde Kim tegen Brandpunt+. Die onverdraaglijke jeuk leidde in onze taal tot de uitdrukking: schurft leert krabben. Betekenis: wie problemen of tegenslagen ondervindt, leert zich er tegen te harden. Zo bezien is schurft het oer-jeukwoord.

Nederlanders staan erom bekend graag te verwensen met ziektes. Verwensen is een vorm van verbaal knokken. Als iemand tegen jou zegt: krijg de (of het) schurft, dan kun je antwoorden: krijg zélf de schurft. Persoon één kan dan zeggen: nee, krijg jíj de schurft, maar zo schiet het natuurlijk niet op.

Het gevolg is dat verwensingen vaak worden uitgebreid om ze te versterken – ook de schurftverwensingen. Opgetekend zijn onder meer: krijg de schapenschurft en het rambam en een hartverzakking; krijg de schurft met een paar lamme vlerken; ik wens je de schurft en twee lamme handen; krijg het schurft, ik wens je korte armpjes, zodat je er niet aan kunt krabben.

GeenStijl

Schurft heeft zich stevig genesteld in onze taal. Je kunt niet alleen ergens de smoor of de pest inhebben, maar ook de schurft. Zoals je ook aan iets of iemand de schurft kunt hebben. Deze uitdrukkingen zijn zo gangbaar dat je er niet of nauwelijks bij stilstaat dat er een ziekte mee wordt bedoeld.

Curieuze uitdrukking in de Dikke Van Dale: schurft en schurft is eender. De toelichting luidt: „Gezegd als je uit een kopje (en dergelijke) drinkt waar even tevoren iemand anders uit gedronken heeft.” Erg bekend lijkt deze uitdrukking niet te zijn. Het aantal hits op internet bedraagt momenteel precies één (op de website geenstijl.nl).

Niet alleen mensen en dieren kunnen overigens schurft krijgen. Onze woordenboeken vermelden woorden als aardappelschurft, appelschurft, lakschurft, poederschurft, takschurft en wolschurft.

Je zou denken dat broodschurft uitslag op brood betekent, maar nee, volgens Van Dale betekent dit ‘volksnaam voor schurftachtige huidaandoeningen’ – een fraai voorbeeld van vaagtaal.

In onze scheldwoordenschat heeft scabiës, zoals de medische term luidt, onder andere de samenstellingen schurftkop, schurftlijer en schurftzak opgeleverd. De letterlijke betekenis is ‘iemand die aan schurft lijdt’, maar overdrachtelijk worden ze gebruikt voor: ellendeling, slechte, gemene persoon.