Marilyn Monroe was alleen, met als enige erfenis een lichaam dat haar overkwam

ZAP De verhalen over het gebruik en misbruik waaraan Marilyn Monroe blootstond zijn niet nieuw, maar als je het allemaal zo achter elkaar ziet in Van Norma Jeane tot Marilyn Monroe (NTR) schrik je toch van hoe de wereld toen in elkaar zat.

Volgens Marilyn Monroe was ‘het’ altijd onderdeel van het werk als model en actrice.
Volgens Marilyn Monroe was ‘het’ altijd onderdeel van het werk als model en actrice. Beeld NTR

De pech van Marilyn Monroe is toch vooral dat ze in de verkeerde tijd werd geboren. Ik weet het, het is geen nieuws dat ze vanaf haar achtste tot haar dood werd gebruikt dan wel misbruikt. Tot na haar dood zelfs, als je googelt op haar sterfjaar (1962) zie je de post mortem foto’s die de lijkschouwer van haar gemaakt heeft. Maar man, man, man, als je het allemaal zo achter elkaar ziet in de documentaire Van Norma Jeane tot Marilyn Monroe (NTR) schrik je toch van hoe de wereld toen in elkaar zat.

Aan die ene wereldberoemde filmscène, waarin haar jurk omhoog waait boven het rooster van de New Yorkse metro, gaat een dialoogje vooraf dat deze documentaire over haar uitstekend samenvat. Ze komt uit de bioscoop lopen en zegt tegen haar film-geliefde dat ze aan het einde van de film zo’n medelijden had met het „creature”. En dat is precies wat het is. Ook bij haar voel je medelijden met de ‘creatie’ die ze werd. De metamorfose die ze onderging om iemand anders te worden dan ze was. Een personage.

Háár gaze

Ik hoorde de voice-over zeggen dat de male gaze bepaalde hoe ze eruit moest zien en wie ze mocht zijn. Blond, mooi, voluptueus, sexy, en zo dom mogelijk. Haar eerste rolletjes als actrice zijn vrijwel allemaal dezelfde. Niet al te snuggere secretaresse, of oliedomme vrouw van, of seksbom zonder tekst zoals in de comedy Love Happy uit 1949 met de Marx-brothers. Ze zei zelf daarover: „De broers keken naar me alsof ik een lekker koekje was.” Nee, ze hoefde niks te zeggen van ze, alleen haar „lichaam laten spreken”. Het interessante van deze documentaire is dat je nu ook eens hoort wat zij daarvan vond. Háár gaze, zeg maar. Je hoort haar stem, en wat ze zegt is samengesteld uit interviews met haar en fragmenten uit haar dagboek en haar autobiografie.

Op haar twaalfde – ze heette nog Norma Jeane – zag ze eruit als 17. Haar moeder kon niet voor haar zorgen, haar vader erkende haar niet, ze was alleen met als enige erfenis haar lichaam. Dat lichaam „overkwam” haar, zegt ze. Zelf was ze er niet zo mee bezig, maar toen ze door had wat het teweegbracht bij anderen, ging ze het perfectioneren. Ze nam dans- en schermles. Acteer- en zangles. Ze kocht een anatomieboek om haar spieren te leren kennen én beheersen voor de camera. Ze oefende te praten zonder haar bovenlip te veel op te trekken, anders was er te veel tandvlees te zien.

Ze kreeg een andere naam, ander haar, een andere stem (beetje hees, zoals Marlene Dietrich) en een andere mimiek (bovenoogleden geloken, mond altijd een beetje open). Ik had graag willen zeggen dat het daarbij bleef, maar ze onderging ook nog een gebitscorrectie en een operatie voor een hogere haarlijn (à la Rita Hayworth). Ze zei ‘nee’ tegen een huwelijksaanzoek van haar manager, maar ‘ja’ tegen zijn aanbod te betalen voor een neuscorrectie en verstrakking van de onderkant van haar gezicht. En toen was ze goed en wel ‘af’, kreeg ze nog de rollen niet die ze ambieerde. Uiteindelijk wel natuurlijk, maar tegen welke prijs? En denk ook even aan het na-effect van haar gecreëerde verschijning. Haar gezicht is, met dat van de Mona Lisa, het beroemdste van de wereld. Zestig jaar na haar dood is ze nog steeds de verpersoonlijking van schoonheid, het ideaal, de „meetlat waarlangs alle vrouwen worden gelegd”. En bedánkt.

Marilyn Monroe zegt nog tamelijk berustend dat „het” er nou eenmaal bij hoorde als je model of actrice wilde worden. „De wolven wilden de waar die ze verkochten eerst zelf uitproberen.” In de bioscoop draait nu de film She said, gebaseerd op de getuigenissen van actrices die ergens in hun carrière ongewild de Amerikaanse filmbaas Harvey Weinstein tegen het lijf liepen. Norma Jeane had misschien beter nóg wat later geboren kunnen worden.