Jeroen Willems in 2006 tijdens de repetitie van het programma ‘Willems zingt Brel’.

Foto Leo van Velzen

Interview

Biograaf Mieke Koenen: ‘Jeroen Willems maakte van toneeltaal poëzie’

Mieke Koenen Tien jaar na het overlijden van toneel- en filmacteur Jeroen Willems verschijnt de biografie ‘Je lied wordt gehoord’ van classica Mieke Koenen. „Mijn invalshoek is een kunstenaarsportret.”

Tien jaar geleden, op 3 december 2012, overleed toneel- en filmacteur Jeroen Willems op 50-jarige leeftijd aan een hartstilstand. Hij werd bekroond met de Mary Dresselhuys Prijs, de Louis d’Or en tweemaal met een Gouden Kalf. Hij was geliefd bij regisseurs en het publiek. Toch leed hij aan grote onzekerheid. Wie was hij? Deze week verschijnt de monumentale biografie Je lied wordt gehoord door Mieke Koenen (1965), classica en docent aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Eerder schreef zij een biografie over dichteres Ida Gerhardt.

Mieke Koenen.

Foto Koos Breukel

Uw noemt uw biografie een ‘kunstenaarsbiografie’. Waarom?

„Kort na zijn overlijden werd vooral het wilde nachtleven van Jeroen Wilems besproken, zijn onzekerheid en zijn angsten die hem altijd overvielen als hij het toneel op moest. Daaraan wilde ik niet meedoen. Vanaf de allereerste keer dat ik hem zag optreden, in 1988, bij Theatergroep Hollandia in Boeren sterven was ik door zijn spel gefascineerd. Ik dacht: ‘Dit is mijn toneel.’ De muzikaliteit van zijn stem, het fysieke acteren in een rauwe tuinderskas. Hij maakte van toneeltaal poëzie. Vanaf dat moment ben ik hem blijven volgen.

„Mijn invalshoek is inderdaad een kunstenaarsportret. Hoewel we allebei uit Zuid-Limburg komen, uit het dorp Welten, en we zelfs in dezelfde straat woonden, heb ik hem nauwelijks gekend.”

U baseert uw onderzoek op Willems’ persoonlijk archief en honderden gesprekken met familieleden en mensen uit de toneelwereld.

„Zijn vader, regisseur en dramadocent Kees Willems, overleed toen Jeroen vijftien was. Dat verlies heeft hem diep getekend, dat is de rode draad die door zijn leven en mijn biografie loopt. Ik werd in dat laatste gesteund door zijn vrienden, onder wie regisseur Johan Simons en acteurs als Betty Schuurman, Elsie de Brauw en Marcel Musters, met wie hij veertien jaar een relatie had.

„Van zijn moeder Rieneke Willems-Reuten kreeg ik toegang tot zijn archief. Ik bracht zijn leven onder in een kalendarium, jaar na jaar noteerde ik wat hij deed. Ik stond versteld van zijn enorme werkkracht en zijn werkdrift. Hij vloog de wereld rond met zijn solo Twee stemmen (1997), trad overal op, speelde in talloze films en voor tv. Hij nam nooit rust.

„Nadat hij in 2004 vertrok bij Hollandia omdat hij te vaak in de afgrond van zijn zware rollen keek, verloor hij ook een veilige haven. Hij begon aan een nieuwe beproeving, het zingen van Jacques Brel in Nederlandse vertaling. Desalniettemin werden zijn Brel-vertolkingen legendarisch.

„Rond diezelfde tijd kwam zijn jarenlange verhouding met acteur Marcel Musters in zwaar weer terecht. Musters stelde een driehoeksverhouding voor, maar dat maakte Jeroen alleen maar onzekerder. Ik interpreteer dat als het ‘oerverdriet’ veroorzaakt door het vroege verlies van zijn vader. Hollandia weg, relatie ten einde.”

Jeroen Willems is weleens een raadsel genoemd, een sfinx. Heeft u hem kunnen doorgronden?

„Ik keer in mijn biografie telkens terug naar zijn acteurschap. Daarin ligt voor mij de sleutel tot zijn leven. Zijn spel was altijd gelaagd. Hij nodigde je als toeschouwer uit tot meedenken. Door heel hard te werken en zijn rollen eindeloos te boetseren, probeerde Jeroen het wezenlijke van zijn rollen te vinden. Het was alsof hij meerdere levens leidde, daarom was theater voor hem de ideale kunstvorm. Die veelheid aan gezichten kon hij op het podium beter uiten dan voor de filmcamera, is mijn idee.

„Als uitzondering geldt zijn rol in de verfilming van de roman Boven is het stil. Jeroen speelt daarin een boerenzoon die praat in korte, afgemeten zinnen en tegelijkertijd heel veel uitdrukt met een oogopslag, een enkele blik. Hij kon uitersten met elkaar verzoenen: goed met kwaad, het gruwelijke en het poëtische. Ik heb me aldoor afgevraagd hoe hij dat toch deed. Misschien ligt hierin het antwoord: als geen andere beschikte hij over het vermogen boven zichzelf uit te stijgen.”

Mieke Koenen: Je lied wordt gehoord. Jeroen Willems, acteur en zanger. Uitg. Nijgh & Van Ditmar, 496 blz. Prijs € 25,99. Inl: singeluitgeverijen.nl