NAVO herhaalt: Oekraïne is welkom als lid

Toetreding Net als veertien jaar geleden in dezelfde stad heeft Oekraïne op de NAVO-bijeenkomst in Boekarest geen concreet zicht gekregen op lidmaatschap van het militaire verbond.

De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Koeleba (links) spreekt met NAVO-baas Jens Stoltenberg de pers toe voorafgaand aan de NAVO-bijeenkomst in Boekarest. Volgens Stoltenberg zal Oekraïne lid worden van het verbond, maar formele stappen worden daartoe deze week niet gezet.
De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Dmytro Koeleba (links) spreekt met NAVO-baas Jens Stoltenberg de pers toe voorafgaand aan de NAVO-bijeenkomst in Boekarest. Volgens Stoltenberg zal Oekraïne lid worden van het verbond, maar formele stappen worden daartoe deze week niet gezet. Foto Andrei Pungovschi/AFP

In het zonlicht van eind september staat president Volodymyr Zelensky in Kiev voor het presidentieel paleis achter een piepklein houten tafeltje. Vooroverbogen ondertekent hij een aanvraag voor versneld lidmaatschap van de NAVO. Een paar uur eerder heeft de Rusissche president Vladimir Poetin in het Kremlin ceremonieel aangekondigd dat hij vier Oekraïense provincies annexeert.

„De facto zijn we al binnen bij de NAVO”, zegt Zelensky. „De facto hebben we al bewezen dat we compatibel zijn met standaarden van de NAVO…[…] We vertrouwen elkaar, we helpen elkaar, we verdedigen elkaar. Dit is de alliantie. De facto. Vandaag vraagt Oekraïne om het ook de jure te maken.”

Het was een gebeurtenis met een hoog symbolisch gehalte. Zelensky wist ook wel dat snel NAVO-lidmaatschap voor een land in oorlog onhaalbaar is.

In 2008 domineerde lidmaatschap van Oekraïne en Georgië al eens een tumultueuze NAVO-top in Boekarest. Toen werd de twee voormalige Sovjet-staten een lidmaatschap in het vooruitzicht gesteld, maar er werd géén datum aan gekoppeld.

Deze week is de NAVO terug in Boekarest, voor een tweedaagse vergadering van ministers van Buitenlandse Zaken. Het contrast met veertien jaar geleden kon niet groter zijn, maar ook nu kreeg Oekraïne niet meer dan een vooruitzicht op lidmaatschap in algemene termen. „We zullen onze band aanhalen terwijl Oekraïne probeert zijn Euro-Atlantische aspiraties te verwezenlijken”, schreven de ministers in een gezamenlijke verklaring. „De deur van de NAVO staat open", zei secretaris-generaal Jens Stoltenberg.

De NAVO herhaalde weliswaar het toekomstperspectief, maar onderstreepte meteen dat de nadruk nu ligt op de korte termijn: op militaire en civiele steun om Oekraïne de winter door te helpen.

Grijze zone van bufferstaten

De Boekarest-beslissing van 2008 is een van de meest omstreden NAVO-besluiten van de afgelopen jaren. De Amerikaanse president George W. Bush was destijds vóór lidmaatschap, bondskanselier Angela Merkel en president Nicolas Sarkozy waren tegen. Een groot deel van de adviseurs van Bush was ook tegen, maar de president zette toch door. Het werd dus een compromis: Oekraïne en Georgië kregen wel een lidmaatschap aangeboden, maar er werd niet bij gezegd per wanneer. De voormalige Sovjet-Republieken bleven zo in een „grijze zone” tussen het Westen en Rusland ingeklemd. Het bleven „in between countries”, „bufferstaten”.

Zelensky heeft het Merkel en Sarkozy dit voorjaar, op de veertiende jaardag van de Boekarest-top, nog persoonlijk verweten dat ze destijds een verkeerd besluit hebben genomen. „Ik nodig mevrouw Merkel en meneer Sarkozy uit een bezoek te brengen aan Boetsja om te zien waartoe veertien jaar concessies doen aan Rusland toe heeft geleid”, zei hij verwijzend naar de stad waar Russische bezetters oorlogsmisdaden pleegden. „Ze dachten dat door Oekraïne niet toe laten, ze Rusland konden apaiseren, konden overtuigen Oekraïne te respecteren.”

De nieuwe lidmaatschapsaanvraag werd dit najaar meteen door negen Oost-Europese landen gesteund. De Verenigde Staten, informeel leider van bondgenootschap, lieten snel weten dat dit niet het juiste tijdstip is om over lidmaatschap te discussiëren.

Veel West-Europese landen steunen de Amerikaanse lijn: lidmaatschap zou alleen maar Poetins verhaal over de oorlog in de kaart spelen. Poetin heeft vlak voor de invasie formeel geëist dat de NAVO zich uit Oost-Europa terugtrekt en dat Oekraïne nooit lid mag worden van het bondgenootschap.

Voor tientallen miljarden aan wapens

Aspirant-leden tekenen met de NAVO een Membership Action Plan (MAP) dat het toekomstige lid moet klaarstomen voor lidmaatschap. Ook dat is voor Oekraïne nu niet haalbaar. Oost-Europese landen probeerden daarom een proces te initiëren dat de weg vrijmaakt voor zo’n MAP-status, maar ook daar gingen de westerse leden niet in mee.

Lees ook Poetins oorlog heeft de NAVO een adrenaline-injectie gegeven

NAVO-chef Stoltenberg zei voorafgaand aan de vergadering in Boekarest dat de NAVO heeft laten zien dat landen lid kunnen worden en dat Rusland uitbreiding niet kan tegenhouden. Hij noemde de toetreding van Montenegro en Noord-Macedonië en het bijna-lidmaatschap van Zweden en Finland. „Dit is ook een boodschap voor Oekraïne. En we hebben herhaald wat we besloten hebben in 2008 in Boekarest: dat Oekraïne lid zal worden.”

Ook al worden er ook nu geen formele stappen gezet, de NAVO doet er nu ook al alles om Oekraïne op NAVO-status voor te bereiden. Stoltenberg: „Dé manier om ze te helpen richting lidmaatschap is om met ze samen te werken op praktisch en politiek niveau.”

De NAVO doet meer om Oekraïne op korte termijn te helpen met de levering van winterkleding en generatoren. NAVO-partners hebben - formeel buiten het bondgenootschap om - voor tientallen miljarden aan wapens geleverd.

Oekraïne heeft voor de zekerheid geopperd dat veiligheidsgaranties van individuele NAVO-staten een tussentijds alternatief voor toetreding kunnen zijn

Maar er wordt ook al gekeken naar de lange termijn. De NAVO helpt met „de fundamentele overschakeling van Sovjet-materieel naar moderne NAVO-standaarden, doctrines en uitrusting” die de militaire integratie van Oekraïne mogelijk maakt.

Is toetreding van Oekraïne daarmee gegarandeerd ná de oorlog? Oekraïne heeft voor de zekerheid geopperd dat veiligheidsgaranties van individuele NAVO-staten een tussentijds alternatief voor toetreding kunnen zijn. Maar de vraag is dan wel of dat niet een manier is om de rest van de NAVO via een achterdeur toch te committeren? Een andere optie is om Oekraïne zó zwaar te bewapenen dat Rusland het niet meer in zijn hoofd zou halen om nog eens binnen te vallen. De ‘afschrikkings-optie’ vereist echter miljardeninvesteringen en is een project van decennia.