Brussel: ‘Wederopbouw Oekraïne met Russisch geld’

Voorstel Europese Commissie De Europese Commissie wil Rusland laten „boeten” voor de inval in Oekraïne met een tribunaal en het gebruik van bevroren tegoeden. Met die voorstellen betreedt de commissie onontgonnen juridisch terrein.

Beschadigde gebouwen in het door Rusland bezette Marioepol.
Beschadigde gebouwen in het door Rusland bezette Marioepol. Foto AFP

De Europese Commissie wil de tegoeden van de Russische Centrale bank, die het Westen als sanctie voor de inval in Oekraïne heeft bevroren, gaan beleggen om met de opbrengst de wederopbouw van Oekraïne te financieren. Daarnaast wil de Commissie, samen met andere landen, proberen een speciaal tribunaal op te richten dat de inval van Rusland in Oekraïne kan berechten. Het Internationaal Strafhof kan dat in dit geval niet.

„Rusland moet boeten voor zijn verschrikkelijke misdaden”, zei Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen, „inclusief de misdaad van agressie tegen een soevereine staat”.

De Commissie presenteerde woensdag opties om Rusland ter verantwoording te roepen en te laten opdraaien voor de immense schade die de oorlog in Oekraïne aanricht. Met de voorstellen betreedt de commissie onontgonnen juridisch terrein, en de realisatie zal een kwestie van lange adem worden. Na de Russische inval in Oekraïne hebben westerse landen als sanctie beslag gelegd op honderden miljarden aan Russische activa, waaronder ten minste 300 miljard euro die de Russische Centrale Bank in het buitenland had geparkeerd. Hoewel exacte gegevens ontbreken, staat vast dat een aanzienlijk deel zich in de EU bevindt. Als de sancties worden opgeheven, moeten de tegoeden weer worden vrijgegeven.

Juridische bezwaren

De Commissie zoekt al langer naar wegen om de Russische tegoeden te confisqueren en te gebruiken voor de reparatie van Oekraïense oorlogsschade. Onteigening van Russisch bezit stuit echter op grote juridische bezwaren. Onteigening van privébezit is alleen mogelijk als sanctie voor het plegen van een concreet strafbaar feit door de eigenaar. Confisqueren van activa van een staat (of diens vertegenwoordiger, de Russische Centrale Bank) is al helemaal problematisch.

Rusland moet boeten voor zijn verschrikkelijke misdaden

Ursula Von der Leyen voorzitter Europese Commissie

Lees ook: Pluk de Russen kaal om de wederopbouw in Oekraïne te betalen, klinkt steeds vaker in de EU

De Commissie heeft daarom het idee van confiscatie verlaten en wil nu de tegoeden van de Russische Centrale Bank beleggen en de winst ten goede laten komen aan Kiev. Daarvoor zal het liquide deel van de geblokkeerde bezittingen (het geld dat niet vastzit in waardepapier of andere investeringen) in een speciaal kapitaalfonds worden ondergebracht.

Stephan Schill, hoogleraar Internationaal Recht aan de Universiteit van Amsterdam, is na bestudering van de voorstellen sceptisch: „Ook deze potentiële opbrengsten behoren bij het juridische eigendom. Daar zit een juridisch probleem dat moet worden onderzocht.” De voorstellen van de Commissie laten dit probleem echter buiten beschouwing, aldus Schill: „dit is vooral een politiek idee.”

Tribunaal kansrijker

De oprichting van een speciaal tribunaal is kansrijker, maar ook een kwestie van lange adem. Oekraïne heeft er bij de internationale gemeenschap op aangedrongen naar wegen te zoeken niet alleen oorlogsmisdaden van Rusland maar ook de inval zélf te berechten. Het Internationaal Strafhof kan dat alleen als Rusland akkoord gaat. Dus wil de Commissie zich nu sterk maken voor een tijdelijke instelling.

Nederland pleitte eerder al voor een speciale openbaar aanklager, die alvast het onderzoek naar de zogeheten ‘crime of agression’, kan leiden. Kiev en Den Haag zouden daartoe een bilateraal verdrag sluiten, de EU en andere landen zouden het Ukranian Interim Prosecution Office kunnen steunen. Het ‘Haagse’ onderzoek zou dan later als basis kunnen dienen voor een zaak bij een nieuw tribunaal.

De Commissie ziet twee mogelijkheden. Er zou een ad hoc internationaal tribunaal ingesteld kunnen worden dat een einde maakt aan de immuniteit die de Russische leiders nu genieten. In het tribunaal zouden rechters van verschillende nationaliteiten oordelen op basis van internationale regels. Een alternatief is een ‘hybride tribunaal’ waarin Oekraïense en internationale wetgeving gecombineerd wordt en waar buitenlandse rechters zitting nemen. Voor de legitimiteit van beide varianten is brede steun in de VN nodig en dat is niet vanzelfsprekend.