Europese Commissie deinst niet terug en wil Hongarije miljarden onthouden

Hongaarse rechtsstaat Voor het eerst wil de Europese Commissie een EU-lidstaat financieel echt gaan raken. Hoewel de EU-landen nog akkoord moeten gaan, is het besluit een ongekende stap.

Eurocommissarissen Valdis Dombrovskis, Johannes Hahn en Didier Reynders (van links naar rechts) stelden woensdag dat Hongarije te weinig heeft gedaan om de rechtsstaat te versterken.
Eurocommissarissen Valdis Dombrovskis, Johannes Hahn en Didier Reynders (van links naar rechts) stelden woensdag dat Hongarije te weinig heeft gedaan om de rechtsstaat te versterken. Foto Kenzo Tribouillard/AFP

Brussel draait de duimschroeven richting Hongarije nu echt aan – mits de rest van de Europese Unie daarmee akkoord gaat. Woensdag maakte de Europese Commissie bekend dat de regering van premier Viktor Orbán de rechtsstaat onvoldoende heeft versterkt om een financiële sanctie van 7,5 miljard euro te ontlopen. Ook hoeft Hongarije niet te rekenen op circa 5,8 miljard uit het coronaherstelfonds zolang forse hervormingen van haar rechtssysteem uitblijven.

Het besluit betekent een nieuwe fase in de Brusselse strijd tegen de uitholling van de rechtsstaat in Hongarije. Al meer dan tien jaar groeien de Europese zorgen over onder meer de onafhankelijkheid van de rechtspraak, corruptie, persvrijheid en rechten van minderheden. Maar meer dan afkeurende geluiden kwamen er uit Brussel vooralsnog niet – naast inbreukprocedures die niet alleen lang duren maar ook weinig effect hebben gehad.

Nu wil de Europese Commissie Boedapest voor het eerst financieel echt gaan raken. Of de sanctie standhoudt is nog wel onzeker: volgende maand moeten EU-lidstaten zich er ook over uitspreken. De druk vanuit Boedapest nam de afgelopen weken fors toe, onder meer door te dreigen met een veto voor financiële steun aan Oekraïne, sancties tegen Rusland en een minimumbelastingtarief voor grote bedrijven. Halverwege december zal blijken wie het eerst met zijn ogen knippert.

Intensieve onderhandelingen

Lees ook: De Europese Commissie wil miljardensubsidie Hongarije korten vanwege ‘afbraak rechtsstaat’

Het woensdag gepresenteerde besluit zong al een weekje rond in Brussel, maar komt niettemin als een verrassing. In september sprak de Commissie al het voornemen uit Hongarije te korten op EU-gelden, maar op dat moment liepen nog intensieve onderhandelingen met de regering-Orbán over aanvullende toezeggingen om de rechtsstaat te versterken. Verwacht werd ook in Brussel dat de Commissie uiteindelijk toch zou terugdeinzen voor een daadwerkelijke financiële sanctie. Eurocommissaris Johannes Hahn (Begroting) benadrukte destijds nog „vol vertrouwen” te zijn dat Hongarije de beloftes zou nakomen. Dat de Commissie nu toch constateert dat Hongarije onvoldoende heeft gedaan, illustreert ook druk uit EU-lidstaten om ferm te blijven – met name vanuit Duitsland.

Tegelijkertijd adviseert de Europese Commissie wel om in te stemmen met het zogeheten ‘herstelplan’ dat Hongarije opstelde om aanspraak te maken op miljarden uit het coronaherstelfonds. De deadline voor die goedkeuring kwam gevaarlijk dichtbij: zou de Commissie haar fiat niet vóór 31 december geven, dan verloor Hongarije de 5,8 miljard waarop het recht heeft definitief. De last-minute goedkeuring is zo te zien als een Brussels teken van goede wil. Tegelijk is de daadwerkelijke uitbetaling van de miljarden strikt gekoppeld aan forse hervormingen van de rechtsstaat.

Dat de Commissie constateert dat Hongarije onvoldoende heeft gedaan, illustreert druk uit EU-lidstaten om ferm te blijven

Die opdracht zet Orbán voor het blok. De Hongaarse economie staat er belabberd voor en de Europese miljarden zijn hard nodig. Maar de 27 zogeheten ‘mijlpalen’ voor uitbetaling die de Commissie nu vastlegt zijn spijkerhard en vergen grote hervormingen. Bijvoorbeeld voor de invulling en functionering van het hooggerechtshof of van een onafhankelijke juridische raad. Om aanspraak te maken op het geld moet aan alle 27 voorwaarden voldaan zijn, wat een stevige opdracht betekent. „Laat me vanaf het begin duidelijk zijn: we zullen zeer waakzaam zijn in ons toezicht op Hongarije”, aldus Eurocommissaris Didier Reynders (Justitie) woensdag.

Wortel-stok-methode

Met deze wortel-stok-methode hoopt de Commissie de druk op de ketel te houden en Hongarije ook daadwerkelijk tot actie te dwingen. Hahn bleef daarover woensdag optimistisch en benadrukte dat het nieuwe financiële sanctie-instrument zijn vruchten afwerpt. „We zien nu al hervormingen die we anders nooit gezien zouden hebben.” Critici blijven niettemin bang dat de Commissie uiteindelijk toch een oogje dichtknijpt als de druk toeneemt. De Hongaarse minister Tibor Navracsics, betrokken bij de onderhandelingen over EU-fondsen, zei woensdag in reactie ervan uit te gaan dat de bevroren gelden in 2023 uitbetaald kunnen worden.

Maar eerst zijn nu de Europese lidstaten aan zet, die het besluit van de Commissie in december met een ruime meerderheid moeten bekrachtigen. In aanloop daarnaar zal de spanning in Brussel toenemen. Verwacht wordt dat Hongarije er alles aan zal doen om de druk op te voeren hiermee niet akkoord te gaan. Vooral het dreigement financiële steun voor Oekraïne te dwarsbomen wordt gevreesd. Dat de discussie ook een topontmoeting van regeringsleiders half december zal beïnvloeden is waarschijnlijk.