Opinie

Processen-verbaal verhullen wel vaker onrechtmatig gedrag politie

Politie Het onzichtbaar maken van ondeugdelijk politiegedrag in het proces-verbaal wordt zelden stevig bestraft, ziet .
Foto Koen van Weel

Twee Rotterdamse agenten hebben doelbewust gelogen in een proces-verbaal. Camerabeelden lieten zien dat niet de verdachte, maar de politie geweld gebruikte tijdens een aanhouding in juni in Rotterdam. Maar dat was niet wat er in het proces-verbaal stond. Ditmaal heeft de rechter de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie uitgesproken, waarmee de verdachte vrijkomt. De Rijksrecherche stelt een onderzoek in.

Het is goed dat nu een strenge reactie door de rechter volgt op het verhullende proces-verbaal, maar dat is in het verleden lang niet altijd het geval geweest.

Tijdens het opmaken van proces-verbaal selecteert de verbalisant wat hij ‘relevant’ vindt. Processen-verbaal van verdachtenverhoor geven gemiddeld een kwart weer van wat er gezegd is. Soms worden belangrijke onderdelen van het verhoor niet geverbaliseerd, zoals confrontaties, conflicten, of als de verdachte zegt dat hij het niet heeft gedaan. Het taalgebruik in het proces-verbaal wordt bovendien aangepast waardoor het soms lijkt of de verdachte keurige juridisch taal gebruikte, ook bij verdachten die het Nederlands nauwelijks beheersen.

Er kunnen verschillende redenen zijn waarom processen-verbaal niet kloppen: de politie maakt een fout, vergist zich, let niet op, vat het verhoor samen maar doet dat niet zorgvuldig, of gelooft heilig de dader te hebben en noteert het dus alleen als deze iets zegt dat op zijn schuld wijst. Maar het komt ook voor dat de politie opzettelijk foutief proces-verbaal opmaakt, zoals in Rotterdam. Opnamen en camerabeelden zijn tegenwoordig op grotere schaal beschikbaar, en daarmee kunnen processen-verbaal beter worden gecontroleerd. Het kost alleen tijd om daar naar te kijken of te luisteren. Daardoor komt een vertekend of leugenachtig proces-verbaal minder vaak aan het licht dan zou moeten. En niet elke verdachte heeft een (actieve) advocaat.

Valse bekentenissen

In de Rotterdamse zaak heeft de politie het eigen ondeugdelijke gedrag opzettelijk verhuld in het proces-verbaal. Het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt. Ik zocht rechterlijke uitspraken op waarbij de politie eigen fouten verhult in het proces-verbaal, en vond er veertien. Omdat de databank Rechtspraak.nl maar zo’n 5 procent van alle rechterlijke uitspraken bevat, zijn er ongetwijfeld nog meer zaken waarin ondeugdelijk politiegedrag onzichtbaar is gemaakt.

De laatste jaren is de rechter steeds milder geworden voor de politie, vooral de Hoge Raad

De gevonden zaken laten zien dat de politie vooral onjuiste verhoormethoden en disproportioneel geweld tegen de verdachte verhult in een proces-verbaal. Dat is niet zonder risico. Onjuiste verhoormethoden kunnen leiden tot valse bekentenissen, bijvoorbeeld als de politie oneigenlijke druk uitoefent op de verdachte en deze daaronder bezwijkt en gaat bekennen. Of als de politie belooft dat de verdachte naar huis mag als hij een verklaring aflegt. Die valse bekentenissen worden oncontroleerbaar gemaakt door het verhullende proces-verbaal. Valse bekentenissen kunnen leiden tot gerechtelijke dwalingen, zo weten we inmiddels, en deze verhullende processen-verbaal spelen daarin een rol. En disproportioneel geweld door de politie mag niet onzichtbaar worden gemaakt. Als dat wel gebeurt en er volgt geen reactie, denkt de politie misschien dat het niet uitmaakt of ze wel of geen geweld gebruikt.

Lees ook: De blauwe muur van stilte moet weg

Zichtbare sanctionering

Politiegeweld vraagt om een reactie, en die reactie moet ook zichtbaar zijn voor de buitenwereld. Wat doen rechters in dit soort situaties? Dat is heel wisselend. Vroeger werd dit soort politiehandelen stevig afgestraft door de rechter. Maar de laatste jaren is de rechter steeds milder geworden voor de politie, vooral de Hoge Raad. Deze vindt dat als aan het licht is gekomen dat de politie foutief heeft gehandeld en dit op de zitting is besproken, het probleem is opgelost en de zaak tegen de verdachte gewoon kan worden voortgezet. In de rechterlijke uitspraak wordt dan wel gemeld dat de politie niet juist heeft gehandeld, maar die uitspraken worden weinig gelezen, ook niet door de politie, en ze worden ook lang niet altijd gepubliceerd. Dat kan betekenen dat er vanuit de rechter nauwelijks een zichtbare sanctionering van enige betekenis van de politie volgt.

Het is daarom een goede stap dat de Rotterdamse rechter nu het handelen van de politie stevig heeft afgestraft. Het is wenselijk dat de rechter zich duidelijk uitspreekt over schadelijk politiehandelen dat ook nog eens bewust aan het zicht wordt onttrokken.