Opinie

Digitale euro opent deur naar ongekende controle van overheden en centrale banken over ons uitgeefgedrag

Geld De ECB werkt aan een nieuwe digitale munt en daar is snel betrokkenheid van burgers bij nodig, schrijven en .
Illustratie Hajo

Vorige week debatteerde de Tweede Kamer over de digitale euro. Honderden burgers reisden naar Den Haag om het debat bij te wonen, maar velen van hen stonden teleurgesteld in de kou omdat er niet genoeg plaatsen waren. De Europese Centrale Bank (ECB) is al langere tijd bezig met het ontwikkelen van een digitale euro – een nieuwe vorm van geld, ook wel ‘centrale bank digitaal geld’. De introductie daarvan zou ons financieel stelsel fundamenteel veranderen. Het onderwerp kreeg de afgelopen jaren relatief weinig aandacht in het parlement en de media, maar het leeft wel onder de bevolking en dat is niet vreemd.

De digitale euro biedt kansen maar gaat ook gepaard met grote risico’s. In theorie zou het ons financiële systeem veiliger kunnen maken, als het burgers de kans geeft om eenvoudig geld te sparen zonder een rekening bij een commerciële bank te hoeven openen. Commerciële banken nemen enorme risico’s met ons spaargeld. Hierop wordt vooral winst gemaakt door grote spelers op de financiële markten, terwijl de verliezen worden gedragen door de spaarder of de belastingbetaler – zoals bij reddingsoperaties in de financiële crisis in 2008 is gebleken. Een digitaal geldstelsel kan deze onrechtvaardigheid verminderen.

Maar er gaat ook een deur open naar ongekende mogelijkheden voor controle van overheden en centrale banken over ons uitgeefgedrag. Niet alleen zou iedere transactie geregistreerd kunnen worden, maar het geld kan ook geprogrammeerd worden om – al dan niet op individuele basis – restricties aan uitgaven op te leggen. Dit klinkt misschien ver gezocht, maar dat het huidige kabinet onze uitgaven eigenlijk strenger wil controleren blijkt al uit het feit dat het werkt aan een wetsvoorstel om alle transacties boven de 100 euro gezamenlijk te laten opslaan en te monitoren. De geschiedenis leert ons dat het belangrijk is om stil te staan bij de mogelijke maatschappelijke consequenties van nieuwe technologie, ook als die consequenties ondenkbaar lijken.

Financiële experts

We zitten in een kwetsbare economische periode, en ook het financiële systeem wankelt. De ECB ziet oplossingen in de digitale euro, maar zij werkt met een smalle groep technische experts grotendeels achter gesloten deuren. In tijden van crises is het verleidelijk om de democratie aan de kant te zetten voor technocratie – het idee dat we experts vrije ruimte geven om de problemen ‘voor ons’ op te lossen. Maar zo verleidelijk als het misschien is, dat is het slechtste wat we hier kunnen doen. Want als de beslissingen over het ontwerp van de digitale euro achter gesloten deuren worden gemaakt, hebben vooral bankiers en financiële experts invloed. Dan ligt het voor de hand dat het systeem juist voor hen zal werken, terwijl de belangen van de gewone burger onderbelicht blijven.

De Europese Commissie erkent ook het belang van inspraak vanuit parlementen en burgers op het proces, maar het is onduidelijk hoe die uiteindelijk wordt gegarandeerd. Zo lijkt bijvoorbeeld de vraag of de Nederlandse bevolking eigenlijk wel een digitale munt wil niet meer aan de orde te zijn. In het Kamerdebat vorige week werd herhaaldelijk benadrukt dat Nederlanders de mogelijkheid tot anoniem betalen onmisbaar vinden en absoluut niet willen dat het geld ‘programmeerbaar’ is. Maar in de huidige onderzoeken van de ECB wordt wel ingezet op programmeerbare limieten op aantallen en omvang van transacties. Een dergelijk ontwerp kan technisch gezien eenvoudig worden uitgebreid met nieuwe restricties. Ook heeft de ECB reeds aangegeven dat volledige anonimiteit in betalingen – zoals bij contant geld het geval is – waarschijnlijk geen optie zal zijn.

Lees ook: ‘De digitale euro kan tot hele foute beslissingen leiden’

Inspraak op het ontwerp

Autonomie en zeggenschap over ons geld is fundamenteel voor een vrije invulling van het leven. Als burgers niet direct worden betrokken bij het ontwerp vrezen wij dat de digitale euro vooral de private sector ten goede zal komen en de macht van overheden zal vergroten. Wij roepen de Tweede Kamer op om nu het gesprek aan te gaan met de burger over een digitaal geldsysteem, én om een concreet plan te maken voor hoe onze inspraak het ontwerp van de ECB gaat beïnvloeden. Anders bestaat het risico dat een smal groepje technische experts bij de ECB volgend jaar een plan presenteert waarvoor onder de Nederlandse bevolking geen draagvlak is.

Het is verre van geruststellend dat de minister van Financiën tijdens het debat veel kritiek afhield omdat er „nog helemaal geen voorstel ligt”, terwijl de ECB daar wel volop mee bezig is. In de praktijk is het heel moeilijk om dit soort plannen in een laat stadium nog bij te sturen, en de ECB is sowieso in zekere mate onafhankelijk van politieke invloed. Op dit moment lijkt er geen opt-out mogelijkheid voor ons land, wat betekent dat onze volksvertegenwoordiging op dit belangrijke dossier effectief buitenspel wordt gezet. Maar het mag niet zo zijn dat over één of twee jaar de keuze voor ons ineens luidt: accepteer deze digitale munt, ook als die niet bij jou wensen aansluit, want het enige alternatief is om uit de euro te stappen.

De afgelopen jaren voelen steeds minder Nederlanders zich vertegenwoordigd in Den Haag, en nog minder in Brussel. Als een digitale euro zonder stevige verankering van burgerlijke vrijheid en privacy wordt ingevoerd, zullen politici het vertrouwen in de euro verder beschadigen, met alle risico’s van dien. Want geld kan alleen goed functioneren met vertrouwen van de bevolking.