Chinese demonstranten en censoren spelen kat-en-muis op internet

Online protest Ironie, sarcasme en stille hints zijn de wapens waarmee demonstranten in China de online censuur omzeilen.

Demonstranten in Shanghai hielden zondag blanco vellen papier op om hun onvrede te uiten zonder iets te zeggen dat in China verboden is.
Demonstranten in Shanghai hielden zondag blanco vellen papier op om hun onvrede te uiten zonder iets te zeggen dat in China verboden is. Foto Hector Retamal/AFP

Met creatieve trucs wisten Chinese gebruikers van sociale media de afgelopen dagen, ondanks de strenge censuur, tóch berichten uit te wisselen over de straatprotesten tegen de coronamaatregelen van de regering. Zelfs lijsten met concrete eisen aan de regering voor versoepeling van het beleid konden op sociale media worden gedeeld.

Net als op straat maakt het protest op sociale media gebruik van ironie, sarcasme en stille hints om de censuur te omzeilen. Op straat zijn het de blanco A4-tjes die veel betogers omhoog houden: daarmee zeggen ze letterlijk niets wat verboden is, maar maken ze toch hun onvrede duidelijk.

Op internet zijn het bijvoorbeeld berichten die alleen bestaan uit Chinese karakters voor ‘correct’ en ‘goed’. Negatieve termen worden eerder geblokkeerd door de automatische censuur dan positieve, en dat deze overdreven uitingen van tevredenheid eigenlijk het omgekeerde bedoelen is niet moeilijk te bedenken. Net zoals de filmpjes waarin jonge mensen in hun slaapkamer uitbundig dansend zogenaamd patriottisch met een rode vlag zwaaien.

Bij een winkelcentrum in Shanghai hield een man zondag een bord omhoog met alleen de tekst „U weet wat ik wil zeggen”, schrijft The New York Times. Even verderop werd een man die een bloem omhoog hield, en die door omstanders werd gefilmd, door de politie afgevoerd, aldus de krant.

Lees ook Met een overmacht aan politie hoopt de Chinese overheid de protesten tegen de coronamaatregelen snel te doven

De strijd tussen autoriteiten en betogers is zo deels een strijd met symbolen geworden. De man met de bloem stond op de Ürümqi-weg in Shanghai, genoemd naar de gelijknamige stad waar de protesten vorige week zijn begonnen. Als verwijzing daarnaar, en als teken van solidariteit, verzamelden zich dit weekend demonstranten op die Ürümqi-weg.

De autoriteiten reageerden daarop door een naambord van de straat te laten weghalen. Maar op sociale media werd het afgevoerde straatnaambord juist een veel gedeeld en bespot beeld, een ‘meme’, die de onderdrukking door de Chinese machthebbers kernachtig tot uitdrukking bracht.

Een filmpje van een filmpje

De online censuur functioneert allerminst perfect, constateerde de BBC, want berichten over de demonstraties circuleren vaak een tijdje voor ze verwijderd worden. Vooral videobeelden zijn voor geautomatiseerde censuursystemen soms lastig te herkennen. Een bekende truc, twittert een medewerker van The New York Times die schrijft over technologie in Azië, is filmpjes niet direct te delen, maar eerst een filmpje van het filmpje te maken en dát dan te delen. Voor het op kunstmatige intelligentie gebaseerde censuursysteem zijn zulke beelden moeilijker thuis te brengen, dus moet er een menselijke beoordeling aan te pas komen wat tot vertraging bij het censureren leidt.

Toch kan de censuur het wel aan, zegt sinoloog Manya Koetse, hoofdredacteur van de onafhankelijke website What’s on Weibo over Chinese sociale media. „Toen op donderdagavond onrust uitbrak in Ürümqi, was daarover vrijwel niets te vinden op Chinese sociale media. Wat daaraan voorafging, de grote brand die de aanleiding was voor de demonstraties, daar is wel van alles over te vinden geweest. Toen studenten in Nanjing en Xi’an zaterdag de slachtoffers van die brand herdachten, zongen en opstonden met witte papiertjes, was dat in het begin allemaal nog aardig te volgen op sociale media in China. Maar in de loop van de avond zag je dat de censuur toenam. Hoe groter het protest werd, hoe groter ook de controle op de sociale media.

Door de vele recente ontslagen bij Twitter kon het de golf spam niet bestrijden die protesttweets overstemde

„Sinds zondagavond, na zo’n 24 uur van versterkte controle op sociale media, zie je dat er weer wat debat over de protesten is. Dat komt met name omdat één belangrijke politieke commentator, Hu Xijin, hierover iets gezegd heeft. Hij is de voormalige hoofdredacteur van de staatskrant Global Times en iemand die de publieke opinie vaak een beetje in goede banen leidt. Hij heeft het debat over het coronabeleid ietsje open gegooid.”

Overspoeld met spam

De Chinese censuur probeert niet alleen om kritische geluiden, hoe subtiel ook verpakt, voor internetgebruikers in China zélf te smoren. Op Twitter, dat voor de meeste Chinese burgers geblokkeerd is, zijn zondag Chineestalige accounts die maanden- of jarenlang niet gebruikt waren opeens geactiveerd om tegengas te geven. Amerikaanse onderzoekers stelden vast dat deze accounts Twitter urenlang met spam overspoelden: wie in het Chinees zocht op namen van steden waar demonstraties werden gehouden, kreeg informatie over escortservices, porno of websites voor gokken. Door de vele recente ontslagen bij Twitter, waarbij ook de afdeling verantwoordelijk voor moderatie grotendeels is ontmanteld, kon het Amerikaanse bedrijf de golf spam niet adequaat bestrijden.

Lees ook Staatsgreep 2.0: zo hou je het internet onder de duim

Omdat Chinezen via VPN-verbindingen het verboden Twitter wel kunnen gebruiken, houdt de politie in verschillende steden mensen aan om te controleren of de app van Twitter, andere verboden media of beelden van demonstraties op hun telefoon staan.

Uit voorzorg wissen sympathisanten van de protesten ook chats die hen in de problemen kunnen brengen van hun telefoons. Maar of dat zin heeft is de vraag. Hoe goed de autoriteiten op de hoogte zijn van het gedrag en de telefoonnummers van burgers, blijkt eens te meer uit het feit dat verschillende deelnemers aan de betogingen naderhand door de politie gebeld zijn, met de waarschuwing niet opnieuw aan protesten deel te nemen.

Nog een tegenvaller voor de demonstranten is dat Apple begin deze maand de toepassing van een functie die door demonstranten in autoritair geregeerde landen veel gebruikt wordt, in China heeft beperkt. Het gaat om AirDrop, waarmee berichten uitgewisseld kunnen worden tussen iPhones (en andere Apple apparaten) in de nabije omgeving, die een soort lokaal netwerk vormen. Zo is onderlinge communicatie mogelijk zonder op het internet te hoeven gaan. Volgens de zakensite Quartz heeft Apple AirDrop in China stilzwijgend aangepast.