Opinie

Soevereiniteit behouden is soevereiniteit verliezen

In Europa

In Europa

Toen vorig weekend het gerucht ging dat het Verenigd Koninkrijk zou aansturen op een deal met de Europese Unie à la Zwitserland, vielen er heel wat mensen van hun stoel. En niet alleen in het VK, waar men schijnt te denken dat de Zwitsers-Europese betrekkingen veel te hecht zijn om als bruikbaar, post-Brexit voorbeeld te dienen.

De verbazing was zo mogelijk nog groter in Brussel en Bern zelf. Hun relatie loopt namelijk al jaren bijzonder stroef. Je hoort zelfs: ze loopt van de rails. En dat kun je bijna letterlijk nemen. In september blokkeerden frontalieri – Italiaanse grensarbeiders die elke dag door de Simplontunnel naar hun werk in Zwitserland gaan, vooral in de bouw – bij het plaatsje Domodossola een trein. Treinen door de Simplon zitten tegenwoordig voller dan vroeger en vallen geregeld uit. De Zwitserse Bern-Lötschberg-Simplon-Bahn (BLS) wil nieuwe treinstellen inzetten om het euvel te verhelpen. Maar dat kan niet, vanwege politieke strubbelingen tussen Brussel en Bern.

Zwitserland en de EU hebben al hun afspraken over onderlinge samenwerking (vooral over Zwitserse toegang tot de Europese interne markt) in meer dan honderd bilaterale verdragen vastgelegd. Die krijgen geregeld updates, als EU-wetgeving wordt aangepast.

Anders dan de Noren, die bijna alles op de stippellijn tekenen, zijn de Zwitsers taaie onderhandelaars. Voor de EU is dit systeem niet meer te managen. Daarom hebben Bern en Brussel jaren onderhandeld over een raamakkoord dat alle bilaterale verdragen omvat.

Probleem: Zwitserland wil uit angst voor soevereiniteitsverlies uitzonderingen op het gevoelige gebied van ‘vrij verkeer’. Uitzonderingen die Brussel zelfs EU-lidstaten niet geeft. Zo wil Bern extra bescherming voor Zwitserse bedrijven. Ook wil het EU-burgers kunnen korten op sociale uitkeringen, terwijl Zwitsers in de EU wel gelijke rechten krijgen. Brussel weigert. Lidstaten zullen nooit toestaan dat een derde land een betere deal op hún interne markt heeft dan zijzelf.

De boel zit muurvast, al tijden. Vorig jaar heeft Zwitserland de deal definitief afgeblazen. Daarop weigerden de 27 nog updates te doen van bestaande bilaterale verdragen, die daarmee langzaam vervallen. Nieuwe verdragen die Zwitserland met de EU wil sluiten – zoals deelname aan de Europese elektriciteitsmarkt – komen er al helemaal niet voordat Bern eerst het raamakkoord goedkeurt.

Nu verloopt het ene bestaande bilaterale verdrag na het andere, vanwege die gemiste updates. Een daarvan gaat over samenwerking van Europese spoorwegen. In de EU is net het zogeheten ‘vierde spoorwegpakket’ van kracht geworden, om grensoverschrijdend treinverkeer te verbeteren.

Zwitserland kan daar niet aan meedoen. Nieuwe Zwitserse treinen kunnen amper Italië nog in, want systemen zijn incompatibel. Zo is Bern, uit angst voor soevereiniteitsverlies, in een situatie terechtgekomen is die leidt tot… nog meer soevereiniteitsverlies.

Dit gebeurt op allerlei terreinen. Zwitserse universiteiten zijn uit het ‘Horizon’-samenwerkingsprogramma met EU-universiteiten gezet. Medische instrumenten uit Zwitserland kunnen de EU-markt niet meer zomaar op. Het begint de Zwitsers ook te dagen dat hun stroomvoorziening, die grotendeels uit de Unie komt, na 2023 penibel kan worden. Aan nieuwe regels daarover in de EU, onderdeel van het Clean Energy Package, kan Zwitserland evenmin meedoen.

Als EU-landen zelf niet genoeg hebben, delen ze nu makkelijker met elkaar - maar niet met Zwitserland. Veel EU-stroom loopt bovendien over het Zwitserse stroomnet, maar over schommelingen wordt Bern niet automatisch geïnformeerd. Dat kan tot overbelasting of tekorten leiden, nu stroom en energie in geopolitiek vaarwater zijn beland. De Zwitserse regering heeft intussen een stappenplan gepubliceerd in geval van stroomtekort. Op een bepaald moment mogen mensen zelfs niet meer strijken of Netflix kijken.

Zwitserland levert soevereiniteit in door niet met EU-buurlanden mee te doen, klaagde een woordvoerder van het stroomnet Swissgrid in de Neue Zürcher Zeitung: „We staan vanaf de kant toe te kijken. […] Je reinste economische waanzin.”

Kortom, dat de nieuwe Britse regering de betrekkingen met de EU wil oplappen, is goed nieuws – maar laten ze vooral een ander model nemen dan het Zwitserse.