Opinie

Sociale veiligheid gaat ook om zeggenschap

Sjoerd de Jong

De beeldspraak waarmee de gevallen DWDD-presentator beterschap beloofde, was een tikje edelkitsch: „Deze spiegel blijft in mijn kamer hangen.” Spiegel? Alsof alles toch weer draait om wat híj van het drama zou kunnen leren om nog beter te worden – en nu verder.

Maar het gaat allang om iets anders. Om macht op de werkvloer en de roep om sociale veiligheid, die ook klinkt in het parlement, bij bedrijven en aan universiteiten. Die eis kun je stoer afdoen als dwingelandij van tere zieltjes die elke kritiek ervaren als krenking. Maar je kunt het ook zien als terugpraten tegen bullebakken, zij het vaak achteraf en dus te laat. Of zelfs als een typisch product van een samenleving die uitdraagt dat een individu zich altijd en overal moet kunnen ontplooien – net als Van Nieuwkerk.

Daar komt bij dat Nederlanders arbeidsverhoudingen graag zo horizontaal mogelijk voorstellen – we tellen allemaal mee in dit bedrijf! Ja, maar wel in een cultuur van permanente toetsing, beoordeling en ranking. Iedereen is gelijk én - er moet helaas weer iemand afvallen - zijn eigen, breekbare merk. Dat is de paradox van dit moderne individualisme: geheel jezelf zijn, onder permanent toezicht. Ook in dat opzicht is het spektakelstuk DWDD leerzaam: de Top 2000 à Go-Go is nu afgeblazen, niet omdat de presentator zich daar eveneens heeft misdragen, maar omdat het merk-Van Nieuwkerk beschadigd is. Mét succes was hij de baas over alles, zonder is hij het niet eens meer over zichzelf.

Onder de vorige hoofdredacteur maakte NRC kennis met een variant van op urgentie en drift gestookt leiderschap, dat door roeien en ruiten kon gaan (in een afscheidsinterview klonk berouw over de hevigste erupties). Inmiddels heeft de krant een collega-code voor sociale veiligheid. Die schrijft onder meer voor dat wij elkaar „respecteren” en „luisteren voordat we spreken” (beetje lastig bij het beginnen van een gesprek, maar de bedoeling is duidelijk).

Als zo’n richtlijn schadelijk gedrag in een organisatie tegengaat dan is dat mooi. Maar het DWDD-drama laat zien dat het niet de kern van de zaak is. Die zit niet op de horizontale as, maar op de verticale: hoe macht en zeggenschap verdeeld zijn. Precaire arbeidsverhoudingen – een charismatisch kopstuk met een schil van uitwisselbaar voetvolk – zijn het echte probleem. Daartegen helpt geen code die vooral werknemers onderling moet leren beleefd te zijn.

Je vraagt je af of sommige bedrijven niet eerder baat zouden hebben bij een cursus ‘assertiviteit en ruzie maken’. Respect is mooi, maar als het meningsverschillen en kritiek smoort creëer je alleen maar een nieuw soort onveiligheid: de angst om op elkaars tenen te gaan staan.

Terwijl die van sommige bazen, in Hilversum en daarbuiten, best een stevig stootje kunnen gebruiken.

Sjoerd de Jong schrijft elke donderdag op deze plek een column.