Opinie

De angstcultuur rondom een bullebakbaas gedijt uitstekend in de tv-wereld

Machtsmisbruik Waarom wordt de baas een bullebak? En zegt niemand daar iets van? Het begint op school, weet , waar de nadruk op individueel presteren ligt.
Foto Getty Images

In de creatieve wereld gold een optreden aan tafel bij Matthijs van Nieuwkerk lange tijd als de heilige graal, als super shortcut naar roem en gegarandeerd succes. Een dergelijk optreden zorgde voor bestsellers, kaskrakers en uitverkochte zalen. Uitgevers en publiciteitsmedewerkers smeekten dan ook om een plek aan tafel voor hun nieuwe sterren.

Het probleem was dat je eigenlijk alleen aan tafel kwam als je die bestseller, kaskraker of uitverkochte zaal al had. Micha Wertheim schreef er twee jaar geleden een mooi artikel over in De Correspondent. Het is een beetje als de exclusieve nachtclub waar je alleen binnen komt als je al lid bent, maar waar je tegelijkertijd alleen lid kunt worden als je al binnen bent. Een catch 22.

Hoe krijg je die eerste voet tussen de deur? Het antwoord is meestal: connecties. Eenmaal binnen en zelf beroemd draai je daarna mee in een carrousel van andere beroemde mensen en dat is precies wat je jarenlang zag gebeuren in De Wereld Draait Door, en nog steeds in andere talkshows. Het is ook precies waarom ze zo oninteressant zijn. Je krijgt elke avond dezelfde Hollandse prak geserveerd.

Toch blijven veel mensen enorm geboeid door programma’s waarin BN’ers spelletjes met elkaar spelen, met elkaar dansen, liedjes zingen, elkaar de hemel in prijzen of juist afkraken. Om beroemde mensen hangt een gouden glans, de gloed van die ene zeer bijzondere persoon, die ene briljante geest, dat ene geweldige karakter. En al die unieke individuen wonen bij elkaar op televisie (en op social media), in een aparte, afgescheiden wereld.

Je kan je schouders erover ophalen en proberen erboven te staan, maar ondertussen is dat toch lastig als je hoopt op jouw eigen bestseller of uitverkochte zaal. Als je denkt dat je iets te vertellen hebt aan de wereld, vertel je dat liever niet alleen aan je dagboek. Daarom bleven schrijvers, acteurs, theatermakers en vele, vele anderen jarenlang naar DWDD snellen om op het laatste moment te worden afgebeld voor een belangrijker relletje van de dag.

Bullebakbaas

Bijna iedereen die zelf roem wil vergaren doet mee aan dit systeem. En iedereen die smult van het kijken naar beroemde mensen ook. Tegelijkertijd zijn dit precies de omstandigheden waarin een angstcultuur rondom een bullebakbaas uitstekend kan gedijen. Het is de mythe van de lone genius die op het schild wordt gehesen en alom wordt aanbeden. Matthijs was briljant, Matthijs zorgde voor kijkcijfers, Matthijs kon carrières lanceren. Niemand stak zijn hand op om uit te leggen dat een programma als DWDD natuurlijk niet door één persoon wordt gemaakt, maar door een groep. Liever geloofde men het sprookje van het individuele genie, al had dat sprookje een prijs.

Het verhaal van het individuele genie is echter een mythe en geen noodzakelijkheid. Sterker nog: dit sprookje is schadelijk voor de hele samenleving. Muziekproducer Brian Eno muntte ooit de term ‘scenius’: „Scenius stands for the intelligence and the intuition of a whole cultural scene. It is the communal form of the concept of the genius.” Natuurlijk is de rol van de presentator belangrijk voor een show, maar ook een presentator kan niet zonder redactie, medewerkers én publiek. In een cultuur van individuele persoonsverheerlijking in combinatie met moordende concurrentie om de kijkcijfers verdwijnt dit inzicht echter langzaam naar de achtergrond. Het verheerlijkte wonderkind krijgt steeds meer ruimte en niemand durft hem tegen te spreken.

De publieke discussie spitst zich nu toe op de vraag wie verantwoordelijk is: ‘Werknemers hadden eerder melding moeten maken van het gedrag bij vertrouwenspersonen’. ‘Dergelijk gedrag is nu eenmaal een onderdeel van ‘topsport’ en een ‘hoge lat’. ‘De opperbaas had moeten ingrijpen’. ‘Van Nieuwkerk had tegen zichzelf in bescherming moeten worden genomen’.

Dezelfde opmerkingen worden gemaakt naar aanleiding van het gedrag van voormalig Kamervoorzitter Khadija Arib, hoogleraar sterrenkunde Tim de Zeeuw en uitgever Mai Spijkers. De discussie gaat telkens over schuld en verantwoordelijkheid van individuele personen, maar niet of nauwelijks over de groep. Hoe ontstaat een dergelijke cultuur? En waarom horen we er steeds vaker over?

Lees ook: De machtsongelijkheid op de werkvloer is groot in Hilversum

Verziekte werksfeer

Giftige werkomgevingen komen helaas vaak voor. Een kwart van de Nederlanders wordt wel eens gepest op het werk. Er zijn (management)boeken vol geschreven over de manier waarop onveilige werksituaties ontstaan. Een extreem ongelijke machtsbalans is bijvoorbeeld een belangrijk ingrediënt dat het ontstaan van zo’n verziekte werksfeer kan bevorderen.

Toch zit het probleem volgens mij nog dieper. Het begint al op jonge leeftijd, in een schoolsysteem dat is opgetuigd rondom individueel presteren, op basis van rendementsdenken, zonder visie op samenleven en zonder collectieve gemeenschapsdoelen. Kinderen leren al heel jong dat ze moeten presteren en excelleren binnen een smalle definitie van succes. En vooral: op individuele basis en niet als groep.

Een kind dat zich verveelt in de klas heeft ‘meer uitdaging’ nodig. Die uitdaging zit hem kennelijk niet in het helpen van een ander of simpelweg in het opbrengen van de beleefdheid om op een ander te wachten. En dat terwijl de grootste uitdagingen van onze tijd juist schreeuwen om meer samenwerking en meer werken als groep. Dat is niet makkelijk, maar wel noodzakelijk. Kijk alleen maar naar de bedroevende uitkomsten van de laatste klimaattop in Sharm-el-Sheikh en je begrijpt dat die ene briljante Nobelprijswinnaar ons niet gaat redden.

Een groep buitengewoon creatieve mensen kan een terreurbewind in stand houden

Gelukkig zijn er ook hoopvolle signalen. Organisatiedeskundige Eric Koenen beschrijft in zijn boek Samen slim (2021) bijvoorbeeld hoe hij ziet dat individuele slimheid in organisaties niet langer volstaat om ingewikkelde vraagstukken tot een oplossing te brengen. Steeds meer leiders proberen dan ook collectieve intelligentie in hun teams aan te boren. Want een aantal individueel slimme mensen kan samen een bijzonder dom team vormen. Net zoals een groep buitengewoon creatieve mensen samen een terreurbewind in stand kan houden.

Een ander bemoedigend signaal is dat de verhalen nu naar buiten komen. Het gedrag van die geniale, schreeuwende baas wordt kennelijk niet langer klakkeloos geaccepteerd. De bullebakken worden gelukkig eindelijk ter verantwoording geroepen.

Hopelijk betekent dit een ommezwaai van genius naar scenius. Dat zou pas écht een nachtclub zijn waar ik naar binnen wil.