Niemand weet waarom de Gelderse roos heet zoals-ie heet

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: de Gelderse roos is in Oekraïne symbool voor de strijd tegen Rusland.

De bessen van de Gelderse roos zijn pas na vorst lekker.
De bessen van de Gelderse roos zijn pas na vorst lekker. Foto Getty Images

Nooit vóór de laatste week van november beginnen de zanglijster, het roodborstje en de goudvink aan de bessen van de Gelderse roos. Meestal doen ze het pas halverwege december, daar zijn ornithologen en botanici het over eens. De bessen hangen al in september rijp, rood en glanzend naar de vogels te lonken maar de zanglijster, het roodborstje en de goudvink krijgen er pas later oog voor.

Het zit hem in de stevige steel van de bessen, schreef het vermaarde Birds and Berries in 1988. Tot begin december zijn de vruchtjes voor vogels unpluckable. Ook bij andere onderzoekers kom je deze verklaring tegen, tegelijk wordt beweerd dat de vogels de bessen eigenlijk zó vies vinden dat ze er pas aan beginnen als alle andere bessen op zijn. De bessen van de Gelderse roos zijn wrang en zuur, zeggen de vogelboeken, en ze stinken. Pas na een nacht nachtvorst zijn ze te pruimen.

De overgebleven bessen die het afgelopen weekend werden aangetroffen in een uitloper van het Amsterdamse Bos stonken helemaal niet en waren ook lang zo wrang niet als de sleedoornpruimpjes verderop. En daar was kennelijk met smaak van gegeten. Ook hingen er behalve duizenden rozenbottels nog zo waanzinnig veel meidoornbessen dat de kramsvogels en koperwieken er helemaal opgewonden van werden. Ondenkbaar dat die halverwege december al op zouden zijn.

De Gelderse roos in het Amsterdamse bos eind november. Foto Jelijn Knip

’t Kan aan de smaak liggen

Misschien hapert er iets aan de verklaring voor de late vraat. Het heeft sowieso geen zin om bij te houden of bessen wel of niet lekker zijn als vogels daar hun eigen gedachtes over kunnen hebben. Zie koolmezen en pimpelmezen zich te goed doen aan de duindoornbessen die in deze tijd onontkoombaar in slappe, gistende zakjes veranderden. Groenlingen en appelvinken eten taxuszaadjes die voor mensen levensgevaarlijk zijn.

Maar recent onderzoek in het noordwesten van Spanje bevestigde de conclusies van Barbara en David Snow uit 1988: zolang er rozenbottels en meidoornvruchtjes zijn blijven de bessen van de Gelderse roos ongegeten. ’t Kan aan de smaak liggen, maar de grootte van de bessen kan ook een rol spelen. Het viel op dat de vogels de grootste bessen het langst lieten hangen.

Zo kan hier nog van alles over de Gelderse roos worden opgedist, maar het zou zinloos zijn want de Nederlander kent de struik helemaal niet, net zomin als hij de Spaanse aak, de vuilboom of de wilde gagel kent. Dat de Gelderse roos, officieel: Viburnum opulus, behalve die scharlakenrode bessen ook nog prachtige bloeiwijzen heeft, vlierachtige ‘tuilen’ met een krans van grote witte lokbloemen, heeft hem niet kunnen helpen.

Zelfs weet niemand waarom de Gelderse roos heet zoals-ie heet. De Viburnum ís helemaal geen roos, eerder een vlier van natte grond, en er is nooit een botanische of ecologische relatie met Gelderland ontdekt. Toch wordt de struik al eeuwenlang ‘Gelders’ genoemd, en niet alleen hier maar ook om ons een: Guelder rose, rose de Gueldre, rosa de Gueldres, rosa di Gueldre. Beweerd wordt dat de witte lokbloemen waren afgebeeld op de wapens van de oude Gelderse adel, maar de plaatjes die het moeten bewijzen overtuigen voor geen meter. Het plantenrijk heeft geen gebrek aan vijftallige witte bloempjes. Een alternatieve verklaring veronderstelt dat een ongelukkige pagina-opmaak in het beroemde Kruydtboeck van Lobelius (1581) verwarring heeft gesticht.

Traditionele borduursels

De Nederlander kent de Gelderse roos niet. Heel anders ligt dat in Oost-Europa, van Tsjechië en Polen tot in Oekraïne en Rusland, waar de struik kalina of kalyna wordt genoemd. Daar bestaat een complete kalyna-folklore die teruggaat tot de Middeleeuwen en nog wel verder, tot tijden met heidense gewoontes. In het traditionele borduursel op Oekraïense hemden, jurken en vlaggen zijn de kalyna’s moeiteloos te herkennen. Het wit van de lokbloemen staat er voor trouw, schoonheid, reinheid en ongereptheid, het rood van de bessen juist voor vurige liefde en wat daarvan komt. Kalyna-bessen worden geplukt zodra het gevroren heeft en dan bij veel vlees gegeten. Enzovoort, enzovoort, dit soort beschouwingen neemt geen eind: er is thee, er is jam, er zijn geneeskrachtige dranken.

De rode kalyna, de Chervona kalyna, was in Rusland even geliefd als in Oekraïne maar werd van lieverlee een struik die de strijd van Oekraïne tegen Russische onderdrukking symboliseert. Het is teweeggebracht door een patriottisch lied uit 1875 dat in 1914 het strijdlied werd van een Oekraïens legeronderdeel: ‘Oy u luzi chervona kalyna pokhylylasia’ – in de weide is de kalyna kromgebogen, er heerst droefenis in het glorieuze Oekraïne. Het verwijst, zegt men, naar de oude gewoonte van Oekraïense vrouwen om een kalyna te planten als hun man in de strijd was omgekomen. In de sovjettijd mocht het lied niet gezongen worden omdat het te zeer de veerkracht en onafhankelijkheid van Oekraïne benadrukte.

Het afgelopen jaar werd het lied immens populair, op internet zijn tientallen video’s te vinden die het ten gehore brengen. Het klinkt op pleinen, in scholen, in galmende gangen, op daken van torenflats en bij historische films. De video van de bewerking die Pink Floyd in april maakte kan geen mens onberoerd laten. Beetje suffig, denk je dan, dat wij hier de Gelderse roos niet eens kennen.