Dankzij de vrouwen kwam er naast heavy metal sprookjesmetal

De charme van symfonische metal In het subgenre symfonische metal zijn ‘over-the-top’, ‘bombastisch’ en ‘nerdy’ geen vieze woorden, maar complimenten. Dit weekend zijn er maar liefst vier avonden mee gevuld in de Ziggo Dome in Amsterdam.

De Finse band Nightwish met de Nederlandse zangeres Floor Jansen tijdens metalfestival Fortarock in Nijmegen in 2018.
De Finse band Nightwish met de Nederlandse zangeres Floor Jansen tijdens metalfestival Fortarock in Nijmegen in 2018. Foto Marcel Krijgsman / ANP

Vuurballen, baljurken, snijdende gitaren, engelenzang… symfonische metal is het extravagante, remloze zusje van de heavy metal. Zit haar broer op een verjaardag uit het raam te kijken, mokkend te wachten tot opa en oma zijn vertrokken; zij staat op de tafel ‘Bohemian Rhapsody’ in z’n geheel te zingen. Het is een subgenre waar ‘over-the-top’, ‘bombastisch’ en ‘nerdy’ geen vieze woorden zijn, maar complimenten. De combinatie van harde metal met zuivere zangers kan de grootste zalen vullen. Vanaf dit weekend zijn er maar liefst vier avonden mee gevuld in de Ziggo Dome in Amsterdam: twee keer Nightwish, en twee keer Within Temptation. En dan kun je later in januari ook nog naar Epica en Apocalyptica in de Afas Live. Wat is het precies, wat is er leuk aan en waarom is het zo populair?

Symfonische metal is simpelweg metal, dus zware rockmuziek, met elementen uit de klassieke muziek. Strijkers, blazers, koorzang en andere in de metal verder niet heel gebruikelijke toevoegingen zijn er voor een weelderig of bombastisch effect. Soms uit een keyboardje, soms met een heel orkest. De beste bands in het genre hebben een heel goede zangeres, die soms tegen het operateske aan zingt, vaak (maar zeker niet altijd) nog naast een brullende zanger, voor het contrast. De teksten komen regelmatig zo uit de fantasyliteratuur of sciencefictionwereld. Dat helpt de toegankelijkheid. Overigens gaat het áchter de teksten soms best verder. Zo schreef Epica het nummer ‘Feint’ naar aanleiding van de moord op Pim Fortuyn.

Ook muzikaal is de drempel om in te stappen laag. In tegenstelling tot veel andere heavy muziek is symfonische metal nauwelijks agressief, zijn de teksten redelijk bloedvergietvrij en is er een prettig gebrek aan testosteron – of in elk geval is dat door die vrouwelijke zang en de catchy melodieën enigszins in balans.

Symfonische metal trekt een breed publiek: bij concerten van dit soort bands zie je veel vrouwen en mensen van alle leeftijden. Metal is allang niet meer de mannensport die het ooit was, en symfonische metal is daar deels verantwoordelijk voor.

Lees ook ook een interview met Floor Jansen van Nightwish: ‘Nederland is gewoon een kloteland qua muziek’

Sprookjesmetal

„Dat er meer vrouwelijke zang was dan in andere metal vond ik de grote aantrekkingskracht”, zegt Charlotte Wessels, tot voor kort zangeres van de symfonische metalband Delain en inmiddels met een solocarrière bezig. „Niet omdat ik me niet welkom zou voelen als meisje in de metalscene, maar omdat ik als metalliefhebber die van zingen houdt, eindelijk muziek vond met zang in mijn register.”

Het wordt ook wel eens sprookjesmetal of zelfs Eftelingmetal genoemd, vanwege de tekstuele neiging naar fantasy-thema’s in combinatie met de feeërieke zang en, soms, de elementen van volksmuziek. Een beetje laatdunkend bedoeld, dat wel, zeker in de begintijd. Sharon den Adel, de zangeres van Within Temptation, zei daar onlangs in NRC over dat ze die termen omarmden: „Als iets extreem is, en voor veel mensen waren wij vrij extreem, dan is het makkelijk om er een karikatuur van te maken. Dat betekent ook dat je de aandacht hebt.”

Het begon zo’n beetje met Therion, een Zweedse band die in 1996 zalvige strijkers (uit een keyboardje) en galmende koren (echt) combineerden met hun doodsbrul en raggende gitaren op het album Theli. Maar onderwijl broeide het ook al in Waddinxveen, waar oud-bandleden van de deathmetalband The Circle in een nieuwe formatie mét zangeres als Within Temptation werkten aan een cassettebandje: Enter. Het album sloeg in 1997 in als een bom in de metalscene. En toen op tweede album Mother Earth de doodsrochel van Robert Westerholt verdween en Sharon den Adel alle focus kreeg, brak de band langzaam door naar een groot publiek.

„Er werd door promotors en andere labels wat lacherig over gedaan in de begintijd,” zegt Anthony van den Berg, die met zijn platenlabel DSFA de vroege albums uitbracht van onder andere Within Temptation, Trail of Tears en Orphanage. „Maar fans, en dan in eerste instantie vrouwelijke fans, gingen er massaal in mee. Het was echt iets nieuws, en ook al draaide de radio het niet, ik wist: als het grote publiek dit te horen krijgt gaat het dak eraf. En dat was ook zo, het lukte met ‘Ice Queen’, de eerste hit van Within Temptation.”

Within Temptation met zangeres Sharon den Adel tijdens een concert in de AFAS Live in Amsterdam in 2018.

Foto Andreas Terlaak

Zangeres Sharon den Adel daarover onlangs in deze krant: „Wat we daarvoor deden was bijna een gimmick, dat voelde althans zo. Het was te vaak gedaan.”

Maar zo vaak was het niet gedaan. De symfonische elementen, de fantasysfeer, die mix van gothic en doom, de scheurende gitaren met hemelse zang, dat was echt vrij nieuw. Maar vóór hen was er wel een band die een deel van die ingrediënten populair had gemaakt: The Gathering had al twee albums gemaakt vol slepende death metal, toen de piepjonge zangeres Anneke van Giersbergen de oefenruimte binnenliep. Op het eerste album met haar, Mandylion, werkte haar stem als vanzelf op de stevige gitaarmuziek en werd een van de absolute klassiekers en een belangrijke inspiratiebron.

Al die Nederlanders, hoe zit dat? „Het toverwoord is Anneke”, zegt Arjen Lucassen, de man achter Ayreon en Star One, die door de jaren heen met tientallen zangers en zangeressen uit de symfonische wereld werkte. „Anneke van Giersbergen was met The Gathering de eerste en meteen de beste die het deed: die prachtige vibrato combineren met spijkerheavy metal. Ik weet nog wel toen ik het voor het eerst hoorde, holy shit, ik was meteen fan. Ik denk dat dat ook voor veel andere bekende Nederlandse zangeressen geldt, die hebben vast naar haar gekeken en gedacht: dat wil ik ook.”

In 2017 brak de Nederlandse popmuzieksector voor het eerst door de grens van 200 miljoen aan inkomsten in het buitenland heen: geld dat werd verdiend met rechten, opnamen en optredens. Dat kwam voor driekwart door dance en een beetje door André Rieu, maar ook de symfonische metal is een succesvol exportproduct. Bands als Epica en Within Temptation spelen over de hele wereld in sportstadions en arena’s, vooral in Zuid- en Midden-Amerika doen ze het erg goed, maar ook in Duitsland en Japan zitten veel fans. Epica kreeg in 2015 al de Buma Rocks Export-award voor hun buitenlandse successen.

De Brabantse zangeres Floor Jansen zingt in de Finse band Nightwish (en woont in Zweden, om het makkelijk te maken), maar ontving in 2019 de prestigieuze Popprijs vanwege haar bijdrage aan de Nederlandse popmuziek in binnen- en buitenland.

„Het lijkt een wat verborgen scene, omdat de muziekpers in Nederland wat minder geneigd is erover te schrijven,” zegt Anneke van Giersbergen, „maar het trekt over de hele wereld volle zalen. Ik merk dat Nederlandse bands in dit genre het al erg snel professioneel aanpakken en ik denk ook dat het feit dat je uit Nederland komt, zorgt dat er direct aandacht is in de internationale pers, een beetje vergelijkbaar met Nederlandse DJ’s, of een grungeband uit Seattle. En er lopen gewoon een aantal erg goede en getalenteerde zangeressen in Nederland rond, die dan ook nog eens voor een carrière in stevige muziek kiezen.”

Lees ook een interview met Anneke van Giersbergen: Uit The Gathering stappen was het moeilijkste wat ik ooit heb gedaan

Kazig

Volgens Johan van Stratum, teamleider van de enige metalopleiding van de wereld, de Metal Factory in Eindhoven, én bassist in de bands Stream of Passion, Ayreon en Blind Guardian, heeft het te maken met vestigingsklimaat, maar ook met kwaliteit en techniek. „Een band als Epica is een doorgewinterde metalmachine, ontzettend hoog in niveau qua spel, productie en technisch. Dat geldt ook voor de vaak vrouwelijke vocalisten. Niet voor niets dat Floor heel Nederland op de knieën kreeg bij Beste Zangers.”

Is het niet een beetje cheesy, en nerdy? „Natuurlijk! Ik ben de oppernerd”, zegt Arjen Lucassen lachend. „Symfonische metal is absoluut nerdy, het is puur escapisme en dat is voor veel mensen een vies woord. Dat heb ik ook met Ayreon als ik sommige gastmuzikanten benader. Steven Wilson van Porcupine Tree bijvoorbeeld, als ik zeg dat het een sciencefictionalbum wordt, die haakt gelijk af. Ik snap het nooit zo goed: als er een grote Star Wars-film komt vliegt iedereen naar de bioscoop, maar als het in muziek zit is het gelijk cheesy.” Maar, ja, geeft hij toe: er zit wel veel kazigheid tussen. „De meerderheid zelfs, het gaat mij ook vaak te ver. Maar als het écht goed gedaan wordt, dan is het ook echt te gek. De echt goeie nummers die net dat beetje extra hebben als het gaat om melodie en gebruik van akkoorden, dat hoor je bij bands als Nightwish en Within Temptation en dat zijn er niet veel.”

Toch heeft Lucassen, altijd op zoek naar nieuw bloed, ook naam van nieuw talent paraat: „Ik hoor het wel bij Blackbriar, die net een contract hebben getekend bij Nuclear Blast. Dat is een nieuwe band die ook dat beetje extra heeft.”

Nightwish speelt 27 en 28/11 in de Ziggo Dome, Amsterdam.
Within Temptation en Evanescence spelen 29 en 30/11 in de Ziggo Dome.
Epica en Apocalyptica spelen 27/1 in de Afas Live, Amsterdam.