Documaker Sahar Meradji: ‘Ik wil laten zien waarom probleemgezinnen zo moeilijk uit de ellende komen’

Documentaire In de vierdelige serie Verloren Kinderen volgt documentairemaker Sahar Meradji het dagelijks leven van drie zogeheten probleemgezinnen. Hun meest wanhopige momenten staan op beeld. „Deze ouders willen de realiteit laten zien.”

Het meisje Rowena, dat opgroeit in een van de gezinnen met veel problemen, waar de documentaire-serie Verloren Kinderen over gaat.
Het meisje Rowena, dat opgroeit in een van de gezinnen met veel problemen, waar de documentaire-serie Verloren Kinderen over gaat. EO

Documentairemaker Sahar Meradji (38) vond het „eng” om te beginnen aan haar serie Verloren Kinderen, waarin ze het dagelijks leven toont van drie probleemgezinnen. Niet vanwege de zwaarte of de complexiteit van het onderwerp, zegt ze – ze maakte eerder documentaires over verslaving, sekswerkers en criminaliteit. Maar omdat het de eerste keer is dat kinderen een rol spelen in het verhaal dat zij wil vertellen.

In de vierdelige serie van de EO, die deze week wordt uitgezonden, volgt de kijker drie gezinnen. Ze staan symbool voor de ruim 80.000 kinderen die in Nederland opgroeien in zogeheten probleemgezinnen: families waar meerdere problemen spelen op psychisch, sociaal en financieel vlak, en waar vaak verschillende hulpverleners en instanties bij betrokken zijn.

Meradji wilde bij probleemgezinnen thuis kijken omdat het haar opviel dat veel van de mensen die ze voor haar vorige documentaires volgde vertelden dat ze een slechte jeugd hebben gehad. Een moeilijk leven begint vaak bij een moeilijke jeugd. Wat is dat dan precies, een slechte jeugd, dacht ze. Hoe ziet dat eruit? „Er zijn veel vooroordelen over probleemgezinnen, zoals dat de ouders slechte mensen zijn of dat ze niet goed opvoeden. Ik wil laten zien wat er bij deze gezinnen speelt en waarom het zo moeilijk voor ze is om uit de ellende te komen.”

Neem Merel en Gerson uit Rotterdam, zegt ze. Ze hebben twee kinderen, Isai (3) en Nohemy (6). Nohemy heeft autisme en een emotieregulatiestoornis. Door haar extreme woedeaanvallen en onrust ’s nachts slapen zij en haar ouders al jaren slecht. Vader Gerson heeft ADD en moeder Merel is overspannen.

„Nohemy heeft structuur en rust nodig, dus daar proberen de ouders thuis voor te zorgen. Tegelijkertijd is Isai hyperactief, wat lastig is voor zowel Nohemy als Gerson. En Merel zit aan de taks van wat ze aankan, haar emmer stroomt continu over. De afzonderlijke problemen van elk gezinslid werken op elkaar in, waardoor er nieuwe problemen ontstaan en bestaande problemen verergeren. Nohemy’s autisme en gedrag zijn te veel voor Merel, waardoor zij overspannen raakt. Vervolgens heeft zij minder energie waardoor ze Isai en Nohemy soms moeilijk kan begeleiden, en daardoor nemen drukte en stress in huis verder toe. Merel heeft rust nodig, maar zo is er geen ruimte voor haar om snel beter te worden. Dat mechanisme wil ik laten zien.”

Als kijker zie je veel van het dagelijks leven van de drie gezinnen. Meradji en haar camera zijn bij het ontbijt, bij driftbuien, bij het schrijven van een boze mail aan een leerkracht, bij het innemen van medicatie, bij ruzies tussen ouders en bij het goed maken. Hun meest wanhopige momenten, huilend, moe en radeloos, staan op beeld. Het zijn al zulke kwetsbare gezinnen, je zou kunnen denken: is dit verstandig? Voert een camera erbij de druk in het gezin niet verder op? En zijn er risico’s voor de kinderen om dit op tv te laten zien? „Ik heb veel nagedacht over ethiek – is het ’t waard om deze ouders en kinderen bloot te stellen aan publiciteit? Maar als ik het niet laat zien, betekent het niet dat het er niet is.”

Moet je alles laten zien?

Mensen vragen weleens: moet je álles laten zien of moet je ze soms in bescherming nemen tegen zichzelf? „Nee, dan ontneem je hun stem. Wat ze het liefst willen, is mogen spreken en begrip krijgen. Aan kijkers en ook hulpverleners willen ze de realiteit laten zien. De ouders doen mee in de hoop dat de zorg wordt verbeterd, voor hun maar ook voor andere mensen in vergelijkbare situaties.”

Met de gezinnen, die ze drie maanden volgde, maakte ze een paar afspraken: ze filmde niet langer dan twee uur achter elkaar, kwam niet té dicht bij de kinderen met de camera (inzoomen in plaats van erbovenop gaan staan), niet mee de badkamer in. En ze kregen de uitzendingen te zien voordat het op tv komt.

„Er zijn geen scènes geschrapt. De drie gezinnen beseffen goed wat ze laten zien en wat voor reacties ze kunnen krijgen. We hebben allerlei scenario’s doorgenomen: wat gaan mensen op sociale media roepen? De kinderen hebben maandenlang krentenbaard, hoe hygiënisch is het daar?

„Wat zullen zorgverleners hiervan vinden? Zelfs het risico op uithuisplaatsing hebben we besproken. Bij elk gezin is er nazorg op maat. Tijdens de week dat het wordt uitgezonden hebben we afgesproken dat zij niet op sociale media kijken. Ik bundel alle reacties en bespreek die dagelijks met hen. Hun eigen hulpverleners staan ook paraat, mochten de ouders of kinderen extra professionele hulp nodig hebben.”

Er kunnen ook mooie reacties komen, zegt Meradji. „Bijna elke scène eindigt in liefde. Er is heel veel liefde bij deze gezinnen.”

Moedeloos

Tijdens het maken van deze serie is Meradji vaak moedeloos geweest, zegt ze. „Hoe kan het dat er in Nederland miljarden euro’s worden uitgegeven aan zorg en begeleiding, en dat het deze ouders toch niet lukt om uit de ellende te komen? Sommige ouders hebben wel acht verschillende hulpverleners om zich heen, aan expertise ontbreekt het niet.” Wel aan tijd, denkt ze. „Eigenlijk zou elk probleemgezin één hulpverlener moeten hebben die gespecialiseerd is in al hun problemen en die ze het hele jaar door begeleidt. Maar dat is misschien onrealistisch.”

Tijdens het filmen was ze constant gefrustreerd over ‘hoe gaan we dit oplossen?’ „Gaandeweg dacht ik: wat is oplossen in deze situatie? Tegen welke lat leg ik dat? Misschien is het voor deze gezinnen al goed als er van de tien problemen vier wegvallen. Astrid en Peter hebben een grotere woning nodig, Merel en Gerson een oppas die ervaring heeft met autisme zodat Merel rust kan nemen. Onbehandelde trauma’s en autisme zijn dingen waarmee je kunt leren leven, maar weg gaan ze niet. Ik vind de mens het mooist in een complexe situatie, daar zie je de mens in zijn glorie. Met falen en overwinnen.”

Verloren Kinderen, maandag 21 t/m donderdag 24 november om 22:00 uur bij de EO op NPO 3.