Opinie

We kunnen en moeten ‘de ander’ niet veranderen

Kiza Magendane

Niet kunnen stemmen omdat je niet het ‘juiste geslacht’ hebt. Als een slaaf worden verhandeld en behandeld omdat je in het ‘verkeerde lichaam’ of op het ‘verkeerde continent’ bent geboren. Je hoofd door een machete afgehakt, omdat je tot een ‘minderwaardige stam’ behoort. De oorzaak van deze gruwelijkheden is geen mysterie. ‘Zwarte bladzijden’ zijn het directe gevolg van het onvermogen of de onwil om verschillen te aanvaarden.

De acceptatie van verscheidenheid heeft sinds mensenheugenis de basis gelegd voor iedere beschaving. Als je de meest miserabele dood wil ondergaan hoef je enkel jezelf op een onbewoond eiland te isoleren. We mogen dan driftig van anderen walgen, het is dankzij onderlinge uitwisseling dat wij überhaupt kunnen overleven en leven. Samenleven is daarom een systematische oefening in omgaan met verschillen. Maar wat als de verschillen te groot lijken te worden?

Of het nu gaat om migratietrends, veranderende maatschappelijke normen of de dreigende klimaatcatastrofe, politieke conflicten in onze samenleving ontaarden langzamerhand in een impasse. Een impasse waarin groepen totaal langs elkaar heen praten. Hedendaagse doemdenkers stellen dat wij door ‘affectieve polarisatie’ gegijzeld dreigen te worden. In dit doemscenario zijn burgers niet meer in staat om met politieke en etnische verschillen om te gaan. In plaats daarvan wordt ‘de ander’ als een bedreiging voor het eigen voortbestaan gezien.

Het ontwaken uit deze morele impasse begint met het inzicht dat homo sapiens geen enkele zeggenschap over het eigen uiterlijk heeft. Het is waarschijnlijker om buitenaardse wezens te treffen dan kinderen te krijgen die voor hun geboorte hun ouders al dicteerden welke huidskleur en geslacht ze als wenselijk achtten. Zelfs onze esthetische en ethische voorkeuren liggen buiten onze controle. Zo hebben consciëntieuze mensen vaker een conservatieve kijk op het leven. En mensen met van nature een open minded-karakter hebben bijvoorbeeld vaker de neiging progressief te denken.

Eindeloos is de lijst van zowel sociale als biologische factoren die beïnvloeden hoe wij de wereld om ons heen beleven. Generaties die sociaal-economische achterstelling hebben ervaren neigen ernaar om economische welvaart in hun levens centraal te stellen, generaties die in relatieve welvaart opgroeien vinden vaker een post-materiële agenda belangrijk. Zelfs de taal die wij spreken en de woorden die wij gebruiken beïnvloeden hoe wij naar de wereld om ons heen kijken. Dat leerde ik van Spreken en zijn, het inzichtelijke boek van Kübra Gümüsay.

Psychologisch onderzoek laat ons zien dat iedereen aan ‘naïef realisme’ lijdt, de neiging om je eigen interpretatie van de wereld als waarheid te beschouwen, ondanks het feit dat je met beperkte informatie werkt. Vanuit het begrip ‘visuele diversiteit’ wordt het steeds duidelijker dat mensen niet alleen aan de buitenkant verschillen, maar ook in de manier waarop zij de wereld beleven.

De acceptatie van verschillen in onze samenleving begint met de erkenning dat wij anderen niet kunnen veranderen (zij kunnen het zelf niet of nauwelijks). Sterker nog, wij zouden anderen niet moeten veranderen. In plaats daarvan hebben wij juist vaardigheden nodig die ons in staat stellen om anderen te begrijpen, en vredig met hen te co-existeren.

In mijn boek Met Nederland in therapie gebruik ik zelf de ‘LEF-methode’, wat staat voor Luisteren, Empathie tonen, en Feedback geven. Door deze vaardigheden te ontwikkelen kunnen wij voorkomen dat mensen worden gehaat en onderdrukt op basis van arbitraire kenmerken. Iedere samenleving blijft immers een systematische oefening in omgaan met verschillen.

Kiza Magendane is politicoloog en schrijft om de week een column op deze plek.