Analyse

De stikstofuitspraak in de Porthos-zaak blokkeert de grote ambities van kabinet

Raad van State De plannen voor 900.000 nieuwe woningen en de energietransitie lopen vertraging op. De bouw wordt voortaan streng getoetst op stikstof.

Ministers Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof, VVD) en Hugo de Jonge (Volkshuisvesting, CDA) geven een toelichting op de Porthos-uitspraak, deze woensdag.
Ministers Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof, VVD) en Hugo de Jonge (Volkshuisvesting, CDA) geven een toelichting op de Porthos-uitspraak, deze woensdag. Foto Bart Maat/ANP

Met een hek voor een ‘geitenpaadje’ zijn de grote ambities van het kabinet-Rutte IV woensdag geblokkeerd. De Raad van State maakte een einde aan de vrijstelling voor de bouw om tóch door te kunnen bouwen tijdens de stikstofcrisis. De uitspraak is een overwinning voor de natuur, maar een acuut probleem voor de bouw en de regering.

Het oordeel van de Raad van State komt niet als een verrassing, maar is er niet minder gevoelig om: de hoogste bestuursrechter corrigeert de Nederlandse regering dat zij zich niet langer met trucs kan onttrekken aan Europese wetgeving om natuurschade door stikstof te herstellen.

„Een tegenvaller”, noemde minister Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof, VVD) de uitspraak woensdag eufemistisch tijdens een persbijeenkomst op het departement. „Heel eerlijk: mijn angst, mijn zorg, heeft hier altijd gezeten”, zei ze ook over de uitspraak.

Het kabinet komt donderdag met een eerste duiding van de impact van de uitspraak en wil deze maand met een plan van aanpak komen.

De uitspraak komt op een lastig moment, waarin het kabinet al worstelt met boze boeren, de vastgelopen asielopvang, woningnood, klimaatverandering, inflatie en energieprijzen en internationale spanningen door de oorlog in Oekraïne.

Minister Hugo de Jonge (Volkshuisvesting, CDA) heeft net afspraken met provincies gemaakt om tot en met 2030 917.000 nieuwe woningen te bouwen. Dat waren al ambitieuze plannen met de stijgende rente, hoge bouwkosten en personeelstekorten, maar nu de bouwvrijstelling vervalt, lijkt verdere vertraging voor een belangrijk deel onafwendbaar.

Onhaalbaar wilde De Jonge de woningbouwplannen tot en met 2030 nu nog niet noemen. Maar zeker op plekken bij kwetsbare natuur zal bouwen „heel erg veel ingewikkelder” worden, erkende hij.

Windmolenparken

Het vervallen van de bouwvrijstelling heeft niet alleen gevolgen voor de bouw van woningen, maar mogelijk ook voor de aanleg van duurzame infrastructuur, zoals windmolenparken.

Dat is een nieuwe tegenvaller voor de plannen van minister Rob Jetten (Klimaat en Energie, D66); zelfs als het kabinet álle klimaatplannen uitvoert, wordt het doel om de uitstoot van broeikasgassen met 55 procent in 2030 te verminderen niet gehaald, meldde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dinsdag nog.

Lees ook: PBL: Zelfs als het kabinet álle klimaatplannen uitvoert, is dat nog niet genoeg

Het stilvallen van veel bouwprojecten zal verder economische schade met zich meebrengen. Ook dat is een probleem voor het kabinet, dat al vele miljarden uittrekt om de koopkracht te verbeteren terwijl de wereldeconomie – en dus ook Nederland – op een recessie afstevent.

De vraag is wat de reikwijdte van de uitspraak van de Raad van State zal zijn. Toen de hoogste bestuursrechter in 2019 de toenmalige stikstofaanpak onvoldoende vond, kwamen duizenden bouwprojecten stil te liggen. Om toch door te kunnen bouwen bedacht het kabinet de vrijstelling, een juridisch geitenpaadje, waarbij de stikstofuitstoot tijdens de bouw niet werd meegerekend. De vergunningverlener keek alleen naar de stikstofuitstoot tijdens het gebruik van een nieuwe weg of woonwijk, niet naar de aanleg.

In een nieuwe zaak rond het bouwproject Porthos in de Rotterdamse haven heeft milieuorganisatie Mobilisation for the Environment (MOB) deze bouwvrijstelling succesvol aangevochten. Het betekent dat bij alle lopende en toekomstige vergunningaanvragen nu eerst moet worden berekend wat de stikstofuitstoot is.

Natuur herstellen

Het betekent geen „algehele bouwstop”, en er blijft ruimte voor „projecten van groot openbaar belang” als de natuurschade wordt gecompenseerd, benadrukt de Raad van State. Maar de bouw is weer terug bij de situatie van 2019, toen de eerdere stikstofaanpak werd afgekeurd, en zal schoner moeten gaan werken.

Er is eigenlijk maar „één ding” wat het kabinet kan doen, zei minister Van der Wal woensdag. „Natuur herstellen en veel minder stikstof uitstoten.” Voor de hand liggend is het stoppen van de uitstoot van grote vervuilers, de piekbelasters, zoals intensieve veehouderijen en zware industrie. Maar het kabinet weet ook dat dit een moeizaam en slepend proces kan worden.

„Er is echt geen ontkomen aan”, twitterde Tweede Kamerlid Tjeerd de Groot van coalitiepartij D66, na de uitspraak van de Raad van State. „Met alleen vrijwilligheid en vrijblijvendheid kan er niet gebouwd worden en zal de natuur niet herstellen.”