Opinie

Hoe eindigt deze oorlog?

Oorlog Het is begrijpelijk dat Oekraïne nu nog niet wil onderhandelen met Rusland, schrijft . Maar wanneer is de oorlog eigenlijk gewonnen?
Een vernietigde Russische tank in de regio-Charkov.
Een vernietigde Russische tank in de regio-Charkov. Foto Vladyslav Musiienko/REUTERS

Waar eindigt een al bijna acht maanden lange oorlog, die alleen maar verder lijkt te escaleren? „Buigen voor Poetin is geen optie meer”, luidde het duidelijke Commentaar van NRC op 11 oktober naar aanleiding van hernieuwde grootscheepse Russische raketaanvallen op Kiev en andere Oekraïense steden na een periode van relatieve rust.

Nog dezelfde week maakte de Oekraïense minister van Defensie, Oleksii Reznikov, in het zogeheten Ramstein-overleg te Brussel afspraken over de versnelde levering van een geïntegreerd luchtafweersysteem voor het gehele Oekraïense luchtruim. Dat zal steden en kritieke infrastructuur beter (maar nooit helemaal) kunnen beschermen. Het is bitter te moeten vaststellen dat Oekraïne al sinds het begin van de oorlog hierom gevraagd heeft. Intussen gaan de willekeurige luchtaanvallen op Oekraïense burgerdoelen door, waarbij Rusland vooral ook goedkopere Iraanse drones inzet. Naar verluidt raakt de Russische voorraad aan kruisraketten op. Oekraïners gaan hoe dan ook een koude winter tegemoet, ondanks de successen aan het front.

Poetin heeft zich alleen maar verder vastgebeten in een oorlog die hij niet meer kan winnen. Het gedemoraliseerde Russische leger lijdt zware verliezen en het is twijfelachtig of de mobilisatie daarin verandering zal brengen. In zijn vlucht naar voren heeft hij vier Oekraïense provincies – met de in 2014 al geannexeerde Krim meer dan een vijfde van het Oekraïense grondgebied – illegaal geannexeerd. Opgezweept door ultranationalistische staatsmedia die hem bijna smeken (tactische) kernwapens in te zetten, dreigt Poetin het nieuwe ‘Russische grondgebied’, dat zijn in het defensief gedrongen leger slechts gedeeltelijk controleert, zo nodig met alle middelen te verdedigen.

In reactie hierop heeft president Volodymyr Zelensky verklaard elke centimeter Oekraïens grondgebied te zullen heroveren en vredesonderhandelingen met Rusland uit te sluiten zolang Poetin aan het bewind blijft. Het Oekraïense parlement heeft zijn besluit bekrachtigd. Maar hoe ‘wint’ Zelensky een oorlog die Poetin niet meer kan winnen, maar ook niet mag verliezen als hij die wil overleven?

Onderhandelen voorlopig taboe

Moskou is nu wel bereid te onderhandelen, maar waar zouden die na de laatste annexaties eigenlijk over moeten gaan? China roept op tot de-escalatie van het conflict en Turkije werpt zich weer op tot bemiddelaar. Het lijkt alleen onwaarschijnlijk dat de Verenigde Staten en andere westerse landen bereid zijn druk op Kiev uit te oefenen, zeker zolang het Oekraïense leger vorderingen blijft maken. Terwijl Parijs en Berlijn zelf steeds minder lijken te geloven in het nut van dialoog met Poetin, zijn onderhandelingen voorlopig een taboeonderwerp in Washington en Londen.

Het is begrijpelijk dat Oekraïne en zijn belangrijkste partners in dit stadium niet willen onderhandelen. Te hopen valt wel dat zij al nadenken over de eind-scenario’s, die behalve een regelrechte overwinning (herovering van al het in 2014 en 2022 geannexeerde Oekraïense grondgebied) ook nog voor Oekraïne aanvaardbaar zouden kunnen zijn. Wat als Oekraïne in het verdere verloop van de oorlog weliswaar een groot deel van zijn doelstellingen heeft bereikt, maar herovering van alle bezette gebieden te grote verdere schade en pijnlijke verliezen met zich meebrengt? Wat als bijvoorbeeld herovering van de al sinds 2014 bezette gebieden in het oostelijke Donbas gebied te grote offers vraagt? Herovering van de Krim lijkt alleen mogelijk als het gedemoraliseerde Russische leger implodeert en op de vlucht slaat.

Met andere woorden, wat is eigenlijk de definitie van ‘succes’ die een beëindiging van de oorlog rechtvaardigt? Alle mogelijke scenario’s, van een regelrechte overwinning tot minder ideale, maar nog aanvaardbare, vragen om planning en voorbereiding van crisismanagement en de nodige diplomatieke en juridische stappen. Ook als de oorlog eindigt in een overwinning, dan blijft Rusland het onmiddellijke buurland van Oekraïne, waarmee militaire en andere relaties onderhouden zullen moeten worden. Als het tot een staakt-het-vuren komt: hoe te voorkomen dat, zoals Oekraïne vreest, dit slechts tot een pauze leidt, waarin Rusland zijn wonden likt en weer nieuwe agressie pleegt? Wie zal moeten toezien op zo’n eventueel staakt-het-vuren en hoe? Men zal moeten leren van de OVSE, die er niet in slaagde om tussen 2014-2022 een overeengekomen bestand te monitoren en te verifiëren.

Een hond naast een vernietigd legervoertuig in Kamianka.

Foto Vladyslav Musiienko/REUTERS

Steun voor zelfverdediging

De westerse partners zullen Oekraïne krachtig moeten blijven steunen in zijn heldhaftige strijd tegen de Russische agressor. Maar zij kunnen ook bijdragen aan beëindiging van de oorlog door de Oekraïense veiligheidsverlangens nu serieus te nemen. Het zogenaamde Boedapest-Memorandum (1994), waarin de VS, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en nota bene de Russische Federatie beloofden de Oekraïense territoriale integriteit en soevereiniteit te zullen eerbiedigen, is waardeloos gebleken. Als Oekraïense toetreding tot de NAVO voorlopig onrealistisch blijft, welke veiligheidsgaranties zijn dan nog mogelijk om Oekraïne in staat te blijven stellen zich tegen hernieuwde agressie te verdedigen?

Relevant in dit verband is het ‘Kyiv Security Compact’-rapport. Dat is in september gepubliceerd door de twee co-voorzitters van een internationale werkgroep over veiligheidsgaranties voor Oekraïne, oud-NAVO-secretaris-generaal Anders Rasmussen en Zelensky’s machtige kabinetschef Andrii Yermak. Het voorgestelde pact behelst een zoveel mogelijk verplichtende politieke afspraak tussen Oekraïne en zijn partners dat laatstgenoemden zich zullen opwerpen als de degenen die Oekraïne in staat stellen „zich zelf te verdedigen”. Dit gebeurt nu al in het kader van het Ramstein-overleg en min of meer dezelfde groep van landen zou deelnemen aan het pact dat Oekraïne weliswaar geen veiligheidsgarantie biedt zoals artikel 5 van de NAVO (een aanval op één is een aanval op allen), maar wel mobilisatie van politieke, financiële, en militaire steun voor zijn eigen zelfverdediging. Het werpt het beeld op van Oekraïne als een sterke Israëlische egel aan de oostflank van Europa en herinnert aan het bittere grapje dat in het begin van de oorlog in Kiev de ronde deed: „NAVO maak je geen zorgen. Wij verdedigen jullie wel!” Niettemin zal Poetin zich wel tweemaal bedenken Oekraïne nog eens aan te vallen, als het tot zo’n pact komt.

Het Rasmussen-Yermak-rapport stelt verder automatische herinvoering (‘snapback’) van de sancties voor bij hernieuwde agressie en benadrukt ook het belang van de reconstructie van Oekraïne na beëindiging van de oorlog. Wat dit laatste betreft zal de EU een voortrekkersrol moeten spelen en ook ernst moeten maken met het toetredingsproces van Oekraïne als kandidaat-lid. Dat Oekraïne die status zou krijgen was voor de oorlog nauwelijks denkbaar. Het Europese anker dat hiermee is uitgegooid biedt Oekraïners misschien wel de belangrijkste hoop dat de oorlog niet voor niets is gevoerd. Dit legt op hen ook de verplichting de nodige hervormingen uit te voeren en corruptie terug te dringen.

Staakt-het-vuren? Het voortbestaan van Oekraïne als vrije en onafhankelijke staat in Europa moet daarvoor gewaarborgd zijn

De wederopbouw en toetreding van Oekraïne zouden zo veel mogelijk parallelle processen moeten worden die elkaar versterken. Als de oorlog niet tot een regelrechte overwinning leidt, dienen zij vooral niet afhankelijk gesteld te worden van volledige Oekraïense controle over het eigen grondgebied. De mogelijke verlichting en opheffing van sancties zal daarentegen wel gekoppeld dienen te worden aan Russische bereidheid zich terug te trekken uit bezet gebied en de annexatie daarvan ongedaan te maken.

Als er meer duidelijkheid komt over deze en andere vragen zal dat ertoe kunnen bijdragen dat Oekraïne (en Europa) de oorlog wint zonder de vrede uit het oog te verliezen. Die vrede komt pas in zicht als er een staakt-het-vuren mogelijk wordt onder voorwaarden die het voortbestaan van Oekraïne als een vrije en onafhankelijke staat in Europa waarborgen. Het is een illusie te denken dat de oorlog eindigt in vrede tussen Oekraïne en Rusland. Daarvoor is te veel leed en schade aangericht. Kwesties als verantwoordelijkheid voor gepleegde oorlogsmisdaden en reparatiebetalingen voor de aangerichte schade aan civiele infrastructuur in Oekraïne worden wellicht alleen bespreekbaar als Poetin van het Russische toneel is verdwenen.

Lees ook deze column: Voor diplomatiek eindspel in Poetins oorlog is het te vroeg

Nog tientallen jaren

Deze oorlog is ook een dekolonisatieproces. Poetin is een oorlog begonnen omdat hij vindt dat Oekraine ‘geen land’ is en bij Rusland ‘thuishoort’. Oekraïne is in de Russische geest nog steeds Malorossija (KleinRusland) dat bij de Roeskij Mir (Russische gemeenschap) hoort, waar Russisch sprekenden nu worden ‘geterroriseerd’ door Oekraïense ‘nazi’s’ en ‘terroristen’, die door het Westen in het zadel zijn geholpen. Dit is het bij een zwijgende meerderheid overheersende en door de staatspropaganda versterkte beeld over het buurland, dat zich ‘ondankbaar’ toont. Het verklaart waarom Poetin niet over oorlog (tussen twee landen) spreekt, maar over een ‘speciale militaire operatie’ om het kwaad onder de Oekraïners te „liquideren”.

Sprak Nederland in het toenmalige Nederlands-Indië niet ook over ‘politionele acties’, een verhullende term die de realiteit van een bloedige koloniale oorlog wegmoffelde en tot op de dag van vandaag de gemoederen bezighoudt?

Nu de door velen ‘ondenkbaar’ geachte oorlog (die Poetin op zijn geweten heeft) de te verwachten catastrofale gevolgen heeft gekregen voor zowel Oekraïne als Rusland, zal het nog tientallen jaren gaan duren voordat een vrede gebaseerd op wederzijds respect en vertrouwen tussen beide volkeren weer kan worden hersteld.