Jetske van den Elsen (links) presenteert Spoorloos sinds 2017 met Derk Bolt (rechts).

Foto KRO-NCRV

Interview

Matchen gaat vaker mis zoals bij Spoorloos, ‘soms met de beste bedoelingen’

Marlou Schrover | Hoogleraar geschiedenis Mede onder invloed van het programma Spoorloos is er een „best wel grote industrie” van ‘roots-reizen’ ontstaan, zegt onderzoeker Schrover.

Dat het tv-programma Spoorloos minstens twee uit Colombia geadopteerde mensen aan de verkeerde biologische ouders heeft gekoppeld, zoals afgelopen week aan het licht kwam, is volgens onderzoeker Marlou Schrover geen uitzondering. De hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Leiden, die onderzoek doet naar migratie, wijst erop dat er bijvoorbeeld ook uit Sri Lanka en Bangladesh gevallen bekend zijn van bemiddelaars die steken lieten vallen.

Mede onder invloed van Spoorloos is er een „best wel grote industrie” van ‘roots-reizen’ ontstaan, zegt Schrover: geadopteerden die naar het land van herkomst gaan, onder meer om hun biologische ouders te zoeken. Daarbij doen ze vaak een beroep op (betaalde) bemiddelaars ter plaatse, net als Spoorloos doet. Schrover: „Soms werken die met de beste bedoelingen, hoor. Ze zijn bijvoorbeeld zelf geadopteerd en willen degenen die na hen komen wegwijs maken. Maar ook welwillenden kunnen misleid worden, of zich vergissen.”

Wat daarbij niet helpt, is dat veel adopties in het begin al rommelig of ronduit frauduleus zijn verlopen, waardoor bijvoorbeeld de papieren niet kloppen, en de ouders die daarop staan, niet de ouders zijn. Schrover: „In Colombia, waar Spoorloos vaak zoekt, had je bijvoorbeeld moeders aan wie werd verteld dat hun baby bij de geboorte was overleden, terwijl het kind in werkelijkheid voor adoptie werd opgegeven.” De misstanden rondom adoptie komen volgens Schrover doordat „de vraag vele malen groter is dan het aanbod, en dat leidt tot perverse prikkels.”

Wat niet helpt, is dat veel adopties in het begin al rommelig of ronduit frauduleus zijn verlopen, waardoor bijvoorbeeld de papieren niet kloppen, en de ouders die daarop staan, niet de ouders zijn

Schrover deed onder meer onderzoek naar beeldvorming over adoptie. Zij onderscheidt daarin drie soorten verhalen. Ten eerste die over de arme kinderen die gered moeten worden, ten tweede de verhalen over de kinderloze ouders die toch nog een kind krijgen. Het derde type verhaal gaat over de misstanden rondom adoptie. „Alle drie bieden ze melodrama, maar het eerste verhaal, van het redden van een kind, is zo sterk dat het de schandalen overschaduwt, waardoor werkelijke beleidswijziging moeilijk is. Dat wordt het Spoorloos-effect genoemd.”

Spoorloos heeft geen maatschappelijke taak, benadrukt Schrover. „Het is vermaak, bedoeld om zo veel mogelijk kijkers te trekken; blije herenigde geadopteerden – iedereen geroerd.” Het verhaal van de harmonieuze hereniging wordt in het programma volgens Schrover tegenwoordig wel meer genuanceerd dan vroeger. „Dan zie je bijvoorbeeld in een korte epiloog dat de geadopteerde op zijn minst gemengde gevoelens heeft over de hereniging.”

Foto KRO-NCRV

De misstanden rond adoptie leidden in 2021 tot een vernietigend rapport van de commissie-Joustra, waarna de regering de internationale adoptie opschortte. Dit werd in april van dit jaar weer herzien. De regering zegt nu te streven naar strengere controle en het oprichten van een expertisecentrum. In Nederland wonen zo’n 40.000 mensen die uit het buitenland zijn geadopteerd.

Schrover wijst er overigens op dat het koppelen aan de verkeerde biologische ouders flink is afgenomen sinds er dna-testen worden gedaan, die de bloedband met zekerheid kunnen vaststellen. Veel geadopteerden die op zoek zijn naar hun herkomst, maken al gebruik van dna-banken. Spoorloos maakt hier sinds 2000 gebruik van, in geval van twijfel. Sinds 2019 gebeurt het structureel.

Lees ook‘Fixer’ Liza da Silva: ‘Een foute koppeling is een absolute nachtmerrie’