Opinie

Wacht Poetin volkswraak, vrijheid of berechting?

Internationaal recht In een speciaal tribunaal zouden Poetin en andere Russische leiders berecht kunnen worden voor agressie, schrijft .
Muurschildering in Gdansk, Polen.
Muurschildering in Gdansk, Polen. Foto AP/Pavel Bednyakov

Nadat Rusland deze week tachtig raketten had afgevuurd op steden in Oekraïne, herhaalde minister Wopke Hoekstra van Buitenlandse Zaken (CDA) nog maar eens dat Nederland Oekraïne blijft steunen in het vervolgen van daders van oorlogsmisdrijven. De open vraag is of Nederland deze steun ook gaat geven voor de plannen om een tribunaal op te richten voor berechting van de personen die verantwoordelijk zijn voor de Russische agressie in Oekraïne – bovenal president Poetin. De Oekraïense president Zelensky voert al maanden een diplomatiek offensief om steun te verwerven voor de oprichting van een dergelijk tribunaal. Meerdere landen hebben dit initiatief gesteund. Nederland houdt zich tot nu toe stil.

Er zijn goede redenen om niet alleen verdachten van oorlogsmisdrijven te willen berechten, maar juist ook degenen die het besluit hebben genomen om over te gaan tot het voeren van een onrechtmatige oorlog, oftewel agressie. Alle oorlogsmisdrijven die nu dagelijks worden gepleegd door Russische soldaten en officieren, zijn mogelijk gemaakt door het voorafgaande misdrijf van agressie. En agressie, voor het eerst vastgesteld door het Neurenberg-tribunaal na de Tweede Wereldoorlog, is een misdrijf dat alleen maar gepleegd kan worden door leidinggevenden, wat per definitie vraagt om berechting van die leidinggevenden.

Putin’s war of aggression must be stopped”, zei minister-president Rutte enkele weken geleden in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Ferme woorden, en terecht dat Rutte de oorlog beschouwde als Poetins oorlog. Maar anders dan Zelensky trok Rutte niet de consequentie dat Poetin dan ook berecht moet worden.

Volkswraak, vrijheid, berechting

Regeringsleiders en staatshoofden die internationale misdrijven plegen kunnen drie mogelijke reacties verwachten. De eerste is volkswraak. Dat was het lot van Moammar Gaddafi en Saddam Hussein. Dat moeten we niet willen. De tweede is vrijheid. Dat ondervinden George W. Bush en Tony Blair, die ondanks de agressie in Irak in functie en vrij bleven. De derde is berechting. Dat was het lot van onder meer Hideki Tojo, Jean Kambanda, Slobodan Milosevic en Charles Taylor.

Het oprichten van een tribunaal voor de berechting van Poetin en andere Russische leiders die het besluit tot agressie hebben genomen en uitgevoerd is niet eenvoudig, maar ook niet onmogelijk. Rusland zal niet mee doen en zal niet toelaten dat de VN Veiligheidsraad een tribunaal instelt. Maar er is ook een pad via de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Dat pad lijkt begaanbaar nu de Algemene Vergadering eerder al heeft vastgesteld dat Rusland zich schuldig heeft gemaakt aan agressie.

De vraag is waarom Nederland er vooralsnog dan toch voor kiest om Vladimir Poetin het vooruitzicht van Bush en Blair te bieden, en niet dat van Tojo, Kambanda, Milosevic en Taylor.

Steun is belangrijk signaal

Daar zijn drie mogelijke verklaringen voor. De eerste is praktisch. De kans om Poetin daadwerkelijk in een rechtbank te krijgen lijkt klein; er zou een dramatische omwenteling in Rusland moeten plaatsvinden. Dat is inderdaad een bezwaar, maar zou op zichzelf geen reden hoeven te zijn om niet al voorbereidingen te treffen. Steun voor een tribunaal kan een belangrijke boodschap geven aan de burgers van Rusland en Oekraïne.

De tweede verklaring is juridisch. Onder internationaal recht kan een zittend staatshoofd in beginsel niet worden berecht zonder instemming van zijn land. Die regel rust op goede gronden, voor zover het gaat om berechting door een andere staat – anders ligt politiek misbruik van vervolging op de loer. Maar de grote vraag is of Nederland deze regel ook overeind moet willen houden als het gaat om berechting door een internationaal tribunaal dat met grote steun van de internationale gemeenschap zou worden opgericht. Regels van internationaal recht zijn niet gegeven voor de eeuwigheid – ze zijn wat ze zijn omdat staten ervoor kiezen. De vraag moet worden gesteld of we werkelijk willen blijven kiezen voor een stelsel van internationaal recht waarin een staat die agressie pleegt via een vetorecht voorkomt dat de Veiligheidsraad actie onderneemt, en vervolgens kan voorkomen dat de leider die opdracht heeft gegeven voor agressie onaantastbaar blijft.

Lees ook dit interview met jurist Philippe Sands: ‘Klaag Poetin en zijn inner circle aan voor de misdaad van agressie’

Ook westerse leiders?

De derde reden is meer politiek. Berechting van Poetin zal het Westen een spiegel voorhouden. De vraag zal zich aandienen waarom wel berechting na de agressie in Oekraïne en niet na de eerdere agressie in Irak. Die willekeur van het verleden kan niet meer worden weggenomen, al zal die het Westen nog lang achtervolgen en ook in de weg kunnen staan aan wereldwijde steun in de Algemene Vergadering voor een ‘Poetin-tribunaal’. Voor de toekomst zal het uitspreken van steun voor het initiatief van Zelensky betekenen dat we niet kunnen uitsluiten dat een dergelijk tribunaal ook voor westerse leiders kan worden gebruikt, voor zover die niet hun instemming hebben gegeven aan berechting van agressie door het Internationaal Strafhof. De confronterende vraag is of we dat echt willen.