Aanval op Nord Stream blijft zonder heldere vingerafdruk

Onderzoek lekken gaspijpleiding Als Moskou achter de sabotage van Nord Stream zat, zoals wordt gesuggereerd, slaagde het in een succesvolle ‘hybride operatie’. Ook andere infrastructuur is kwetsbaar.

Een Noorse soldaat staat bij een gasinstallatie in Rogaland. Noorwegen, de grootste gasleverancier van Europa, heeft veiligheidsmaatregelen rond energiefaciliteiten opgevoerd.
Een Noorse soldaat staat bij een gasinstallatie in Rogaland. Noorwegen, de grootste gasleverancier van Europa, heeft veiligheidsmaatregelen rond energiefaciliteiten opgevoerd. Foto Carina Johansen/NTB/AFP

Whodunnit? Ruim twee weken na de sabotage van de Nord Stream-gaspijpleidingen in de Oostzee wordt nog steeds gespeculeerd over de dader. Geen westerse regeringsleider heeft nog ondubbelzinnig naar Rusland gewezen. Als Moskou er achter zit, zoals wordt vermoed, is het opnieuw geslaagd in een succesvolle hybride operatie – net niet openlijk militair en zonder heldere vingerafdruk.

Moskou eist intussen verontwaardigd inzage in het onderzoek, en wil daar zelfs aan meedoen. Maar dat weigert de Zweedse regering. Volgens premier Magdalena Andersson bestaat de „verdenking van een misdaad die in vertrouwelijkheid wordt onderzocht”. Het staat Rusland volgens haar vrij eigen onderzoek te doen naar de vier plotselinge lekkages van 26 september.

Lees ook: Explosies bij Nord Stream ‘kunnen alleen maar aanslagen zijn

De Zweedse geheime dienst heeft vorige week gezegd dat de verdenking van „grove sabotage” sterker is geworden, zij het ook zonder een verdachte te noemen. Seismisch onderzoek heeft bevestigd dat er vlak voordat de lekken ontstonden explosies op de zeebodem plaatsvonden. De lekkages, twee in Nord Stream 1 en twee in Nord Stream 2, bevinden zich in internationale wateren, respectievelijk in de Zweedse en de Deense zogeheten Exclusieve Economische Zone (EEZ), die deze landen beheren.

Vrijkomend methaangas verhinderde eerder onderzoek, maar vorige week kon een hulpschip met onderwaterrobots van de Zweedse marine boven de pijpleidingen komen. Daar liggen nu ook twee Duitse schepen, waaronder een mijnenjager die ook met onderwaterrobots is uitgerust.

Het Duitse federale Openbaar Ministerie maakte maandag bekend dat Duitsland ook in het Zweedse en Deense onderzoek stapt. De ‘Nord Streams’ zijn gebouwd om aardgas rechtstreeks te vervoeren van Rusland naar Duitsland. Sinds het begin van de Russische aanval op Oekraïne lag de gastoevoer goeddeels stil. Het federale OM gaat over zaken waarbij de nationale veiligheid in het geding is. Een mogelijke aanval op de energiezekerheid zou daar onder vallen.

Datakabels doorgesneden

Juist zaterdag raakten de Duitse spoorwegen verstoord toen op twee, ver uiteen gelegen plaatsen op hetzelfde moment datakabels werden doorgesneden. Volgens de autoriteiten vereist zo’n sabotagedaad detailkennis van het datanet van Deutsche Bahn, wat leidde tot speculaties over een aanval door „een buitenlandse mogendheid” en debat over het beveiligen van energie-infrastructuur.

Lees ook: Ook onderzeese internetkabels zijn kwetsbaar voor sabotage

Noorwegen heeft sinds de Nord Stream-sabotage zijn veiligheidsmaatregelen rond energiewinning op zee opgevoerd, nadat bij olie- en gasplatforms ongeïdentificeerde drones zijn waargenomen.

„Elk elektriciteitssubstation, elke energiecentrale, elke pijpleiding” kan een doelwit zijn, zei generaal-majoor Carsten Breuer, commandant van de landstrijdkrachten in Duitsland, tegen de krant Bild am Sonntag. Duitsland bevindt zich volgens hem in een toestand „die zich bevindt tussen niet helemaal meer volledig in vrede maar ook nog niet helemaal in oorlog”.

Breuer benoemde zo precies het oogmerk van zogeheten hybride aanvallen (of grey-zone operations), waarbij geweld wordt gebruikt dat niet ondubbelzinnig een militair antwoord vergt en waarvan niet meteen duidelijk is wie ervoor verantwoordelijk is. Zogeheten plausible deniability, het aannemelijk kunnen ontkennen van betrokkenheid, is bij clandestiene operaties vanouds een hoofdbelang.

Particulier schip

Ook de plaats van de sabotage wijst in die richting: weliswaar in de economische zone van twee NAVO-landen (Zweden in spe), maar buiten hun territoriale wateren. En op een installatie waarin deze landen zelf geen aandeel hebben. Het Russische Gazprom bezit 51 procent van Nord Stream en de rest is Duits, Frans en Nederlands; Gasunie heeft een aandeel van 9 procent. Of de NAVO, hetzij individuele lidstaten, dan wel de EU zou moeten reageren, is onduidelijk.

De Nord Stream-gaspijpleidingen in de Oostzee raakten eind september buiten gebruik na meerdere explosies. Foto AFP

NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg zei dinsdag in Brussel dat ook een hybride aanval „bijvoorbeeld op vitale infrastructuur van een NAVO-lidstaat” het cruciale Artikel 5 van het Handvest zou kunnen activeren: militaire reactie van het hele bondgenootschap. Maar „we zullen onze potentiële tegenstanders niet het privilege gunnen om de drempel voor Artikel 5 te definiëren.”

Voor de Nord Stream-aanval circuleren vooralsnog twee scenario’s. Het eerste: een operatie door een onderzeeboot, onderwaterdrones of duikers, waarover alleen nationale marines beschikken. Een tweede optie is een operatie onder de dekmantel van „alledaagse maritieme activiteiten”, schrijft Christian Bueger, een Deense hoogleraar internationale betrekkingen op wetenschapssite The Conversation. Zoals „een particulier schip of vissersschip dat gebruikt wordt als platform om explosieven te plaatsen”. In het laatste geval zou het volgens Bueger nog ingewikkelder zijn om een dader, laat staan betrokkenheid van een staat aan te wijzen.

Dat zegt ook Anders Puck Nielsen, analist bij het Deense Defensie-instituut, op zijn YouTube-kanaal. „We weten nog niet wie het heeft gedaan”. Toch wijst volgens hem alles in het „operationeel ontwerp” in de richting van Rusland. „Een pijpleiding vernielen kan niet heimelijk – dat is een bewuste keuze – maar er is vooralsnog geen smoking gun.” Dat leidt tot meer onrust over de Europese energievoorziening. Er kunnen allerlei theorieën ontstaan, bijvoorbeeld over Amerikaanse betrokkenheid, wat de westerse cohesie ondermijnt, aldus Nielsen. Als Washington erachter zou zitten, zoals sommigen geloven, had het bij uitstek deze drie effecten willen vermijden, betoogt hij. Dat geldt ook voor Polen of Oekraïne als kandidaat-saboteurs. „Het operationeel ontwerp ondersteunt de hypothese niet.”

Ondertussen beschuldigt Rusland ‘het Westen’ van de sabotage, bedoeld om Duitsland überhaupt niet meer over Russisch gas te laten dromen. Evenals de waarschuwing dat Oekraïne plannen zou hebben om een aanslag te plegen op de Turkstream-leiding, die Russisch gas vervoert naar Europa. Andersom durft geen westerse leider het aan met de vinger naar Moskou te wijzen.