Een uiterst middel

Woord Al jaren wordt nucleair over-drachtelijk gebruikt: zie nucleaire optie. Maar nu is de letterlijke betekenis ook weer reëel, meent .

Grote woorden hebben gewicht. Hoezeer we ook doen alsof verbale bedreigingen ons siberisch laten, ze blijken telkens toch effect te sorteren. Geen vader die van een boze collega-verkeersdeelnemer te horen krijgt, dat hij weet waar diens kinderen op school gaan, haalt onverschillig zijn schouders op.

Zo gaat het ook met de grote woorden van de kleine man uit Moskou. Al in 2014 dreigde hij de westerse wereld zijn kernwapenarsenaal in paraatheid te brengen, als hij niet de vrije hand kreeg op de Krim. Een jaar later herhaalde hij zijn nucleaire dreigement tegenover Denemarken. Als de Denen zich zouden aansluiten bij het NATO-raketafweersysteem zou hij Deense oorlogsschepen met kernwapens aanvallen.

En vanaf het moment dat het Westen zich feitelijk solidair verklaarde met Oekraïne, blijft Moskou herhalen, zoals vorige week, dat inzet van nucleaire wapens geenszins uitgesloten is. Het klinkt als een nucleaire optie en het is bedoeld om indruk te maken.

Misschien schrikt de krijgshaftige taal van de Russische leider zijn westerse collega’s ook af, maar een echte nucleaire optie is het niet. Nucleair is een woord dat wij gehaald hebben uit andere talen: uit het Engels en uit het Frans. Het Engelse nuclear heeft zijn betekenis overgedragen, het Franse nucléaire de uitspraak. Het woord gaat terug op het Latijnse nucleus, ‘kern’, dat gebruikt wordt voor het binnenste van kometen, in de geneeskunde voor het centrum van een cel en sinds Rutherford in 1911 de elementaire fysica op zijn kop zette, ook voor de kern van een atoom.

Foto FPG

Wapens die gebruik maakten van splijting of fusie van atoomkernen werden dus nucleaire bommen genoemd. Maar niet meteen. Eerst heetten ze atomic bomb of atom bomb, in goed Nederlands atoombom. De vernietigende kracht van deze wapens zat hem echter niet in de atomen, maar in splijting van de kernen. Daarom werd er al meteen in 1945 voorgesteld om de naam te veranderen. Het duurde echter nog decennia voordat de term nuclear gemeengoed werd. En nog steeds gelden ‘atoomenergie’ en ‘atoomwapens’ als bruikbare alternatieven.

Gewoner is het om te spreken van kernenergie, kernwapens en kernbommen, waarbij kern natuurlijk een vernederlandsing is van nucleair. Of dat werkelijk zo’n gelukkige vertaling is, kan betwijfeld worden. Het Nederlandse kern is immers etymologisch verwant aan ‘koren’ en ‘korrel’ en waar koren en graankorrels een levensbron zijn, geldt het tegenovergestelde voor kernwapens. Die verwoesten alles en vandaar dat het Engelse nuclear vanaf de jaren ’70 ook een figuurlijke betekenis kreeg, die niet langer op het proces sloeg maar op het effect: met een allesverwoestende intensiteit of kracht. Dat is de betekenis die in nucleaire optie zit.

Toen Polen en Hongarije de rechtsstaat vaarwel zeiden, stelde Frans Timmermans, toenmalig portefeuillehouder op dit terrein binnen de Europese Commissie, voor om de nucleaire optie tegen deze landen in stelling te brengen: het ontnemen van stemrecht. Een uiterste middel, dat helaas vanwege veto’s in de Europese Raad niet haalbaar bleek.