Oproep Zelensky aan Russische soldaten: „Als je wil leven, geef je over”

Krijgsgevangenen Militair succes levert Oekraïne terreinwinst op, plus Russische krijgsgevangenen. Die kosten geld, maar zijn nuttig om te ruilen.

Oekraïense krijgsgevangenen bij hun vrijlating in de regio Tsjernihiv, als gevolg van een grote gevangenenruil op 22 september. Er werden toen 215 Oekraïners geruild tegen 56 Russen en tien buitenlanders.
Oekraïense krijgsgevangenen bij hun vrijlating in de regio Tsjernihiv, als gevolg van een grote gevangenenruil op 22 september. Er werden toen 215 Oekraïners geruild tegen 56 Russen en tien buitenlanders. Foto EPA/veiligheidsdienst Oekraïne

Het oogt als een instructiefilm, zo voorbeeldig verloopt de actie. In een zes minuten durende video die woensdag op sociale media verscheen laat het Oekraïense leger zien hoe het omgaat met de vijand als die zich wil overgeven.

Ergens in het open veld in de zuidelijke provincie Cherson komt een Russisch infanteriegevechtsvoertuig aanrijden met een witte lap aan de loop. Oekraïense soldaten, eerst nog verscholen, laten de BMP-2 stoppen. Drie mannen klauteren naar buiten en worden gefouilleerd terwijl ze met buik en gezicht op de grond liggen. Hun handen worden vastgebonden met ducttape.

Het Oekraïense leger boekt de laatste weken niet alleen terreinwinst in het noordoosten en zuiden van Oekraïne. Als bijvangst komen honderden Russische soldaten in Oekraïense handen. Soms omdat een eenheid van de bezetters wordt omsingeld en geen kant meer op kan, soms omdat soldaten te uitgeput en gedemotiveerd zijn om door te vechten.

Dat overgave een Russisch probleem is, blijkt uit het nieuwe artikel dat Poetin op 24 september liet opnemen in het wetboek van strafrecht: op ‘vrijwillige overgave’ staat voortaan een straf van drie tot tien jaar gevangenis. Op de staatstv gaan ze nog wat verder, met verwijzingen naar Stalins beruchte ‘geen stap terug’-bevel: lafaards en paniekzaaiers moeten ter plaatse worden geëxecuteerd.

Praktische handleiding

Intussen probeert Oekraïne individuele tegenstanders over te halen om zich over te geven, zeker nu de Russische linies binnenkort worden versterkt door talloze ongemotiveerde reservisten die zijn opgeroepen na de mobilisatie. De Oekraïense president Zelensky eindigde een recente toespraak met een oproep aan Russische soldaten: „Als je wil leven, vlucht. Als je wil leven, geef je over. Als je wil leven, vecht op je eigen straten voor je vrijheid.”

De website VisitUkraine bevat sinds 27 september een pagina: ‘Hoe geef je je over: stap-voor-stap instructies voor Russen en gedwongen gemobiliseerde Oekraïners’. Naast tips om aan de mobilisatie te ontkomen staat hier precies beschreven hoe te handelen: „Hang je wapen over de linkerschouder met de loop naar beneden. Roep luid: ‘Ik geef me over’.” Het nummer van het Hoofdkantoor voor de behandeling van krijgsgevangenen is 24 uur per dag bereikbaar. Alle informatie is ook beschikbaar op het Telegramkanaal ‘Ik wil leven’.

Lees ook dit artikel over de zware wapens voor Oekraïne

Het aantal Russische krijgsgevangenen in Oekraïne is onbekend. Voor beide partijen is het een lastig onderwerp, omgeven door geheimzinnigheid. Meer dan eens verwachtten analisten voorafgaand aan Oekraïens militair succes een groot aantal Russische krijgsgevangenen. Bij de huidige opmars in Cherson komen naar verwachting circa 20.000 Russische soldaten klem te zitten aan de westoever van de Dnjepr. Bij de bevrijding van het stadje Lyman, in het noordoosten, leken ongeveer 5.000 Russen in de val te zitten. Waarschijnlijk zijn veel van hen toch ontkomen, via een corridor naar bezet gebied.

Volgens Achille Després, van de Oekraïense afdeling van het Internationale Comité van het Rode Kruis (ICRC), gaat het om „duizenden” soldaten, aan beide kanten. Het ICRC is, net als de VN, een belangrijke partij bij de zorg voor krijgsgevangenen. Medewerkers bezoeken detentiecentra en streven naar naleving van de Derde Geneefse Conventie uit 1949. Daarin is onder meer vastgelegd dat krijgsgevangenen goed moeten worden verzorgd en niet mogen worden blootgesteld aan vernedering en intimidatie. Daarom is het delen van herkenbare beelden van krijgsgevangenen op sociale media verboden.

Després, aan het werk in Poltava in Oost-Oekraïne: „Partijen zijn verplicht om ons te informeren en om ons toegang te verlenen. Dat gebeurt niet altijd, er is een kloof tussen de Conventie en wat we zien op de grond. We hebben toegang tot honderden gevangenen terwijl we weten dat er duizenden zijn.” Frustrerend is dat niet, zegt Després: „We hebben ook een belangrijke rol bij het ruilen van gevangenen. Dan voorzien wij als neutrale bemiddelaar in de logistieke middelen, bijvoorbeeld in bussen. De partijen onderhandelen, wij faciliteren de ruil.”

Sterk vermagerd

Vanwege de neutraliteit van het Rode Kruis mag Després niets vertellen over het bezoeken van detentiecentra, of het vermoeden bevestigen dat Russische gevangenen over het algemeen beter worden behandeld dan Oekraïense gevangenen. Uit Russische gevangenschap terugkerende Oekraïense soldaten ogen soms sterk vermagerd en vertellen over zeer slechte omstandigheden. VN-vertegenwoordiger Matilda Bogner meldde eerder dat beide landen zich schuldig maken aan het martelen van krijgsgevangenen, meestal meteen na hun aanhouding.

Eind augustus berichtte Deutsche Welle als eerste nieuwsorganisatie vanuit een detentiecentrum in Oekraïne. De journalisten spraken met vier gevangenen, en hadden de indruk dat de Russen vrijuit konden spreken. Het beeld is opvallend positief: dagelijks drie maaltijden, wandelen en douchen. De gevangenen lezen graag romans en detectives. Een krijgsgevangene kost Oekraïne 95 euro per maand, exclusief medische kosten en bewaking.

De zorg voor krijgsgevangenen is een financiële en logistieke last en een strategisch nadeel: het bewaken kost mensen die niet aan het front kunnen worden ingezet. Daar staan twee voordelen tegenover: krijgsgevangenen vechten niet en kunnen worden geruild. Volgens Andri Joesov, van het Oekraïense ministerie van Defensie, zijn er sinds het begin van de Russische invasie al twintig uitwisselingen geweest, waarbij achthonderd gevangenen zijn teruggekeerd naar Oekraïne.

De grootste en meest opmerkelijke ruil vond plaats op 22 september. Rusland ruilde 215 Oekraïners, onder wie 108 soldaten van het Azov-regiment uit Marioepol, tegen 55 Russen, tien buitenlanders en de Russische oligarch Viktor Medvedtsjoek, tevens persoonlijke vriend van Poetin. De ongelijke aantallen wekten alom verbazing – en veel vreugde in Oekraïne.

Nationalistische bloggers in Rusland zijn woedend over het vrijlaten van de Azov-strijders, in hun ogen oorlogsmisdadigers die terecht hadden moeten staan. Volgens een reconstructie van The Washington Post was de geheime dienst FSB tegen de ruil, maar stond Poetin er op om zijn kompaan Medvedtsjoek terug te halen.