Margaret Atwood vindt de waarheid nooit irrelevant

Zap Woensdagavond zagen we Margaret Atwood haar roem kranig dragen. Eén zin van de 82-jarige schrijfster vatte de docu die ervoor werd uitgezonden, over de Bijlmerramp, perfect samen.

De Canadese schrijfster Margaret Atwood met op de achtergrond personages uit tv-serie The Handmaid’s Tale.
De Canadese schrijfster Margaret Atwood met op de achtergrond personages uit tv-serie The Handmaid’s Tale. Beeld NTR

Moest ik woensdagavond nou echt wachten tot de laatste seconden van de documentaire Margaret Atwood, de kracht van het woord om de documentaire die daarvóór werd uitgezonden – over de vliegtuigramp in de Bijlmer – in één zin te vatten? Ja, dat moest. Eerst maar even die ene zin. Of eigenlijk zijn het maar drie woorden: Is het waar?

Aan het eind van de documentaire over haar houdt Margaret Atwood (82) een van haar miljoenen lezingen voor de lezers van haar boeken. Aan dit „kleine, oude vrouwmens met pluizig haar” op een podium (haar omschrijving) wordt door een lezer gevraagd wat ze de jeugd wil meegeven. Haar antwoord. „Altijd deze vraag stellen: Is het waar?” En, zegt ze erbij: „Er zullen altijd mensen zijn die proberen de waarheid irrelevant te maken. Waarheid is nooit irrelevant.” Onthoud dat laatste ook maar even.

Margaret Atwood (82) schreef zestig boeken, gedichten, verhalen, politieke romans en feministische pamfletten, maar werd het beroemdst door haar roman uit 1985 The Handmaid’s Tale, zeker toen die in 2017 een televisieserie werd. Ze draagt die plotselinge roem kranig, manmoedig ondergaat ze alle aandacht voor haar persoon, af en toe richt ze zich narrig tot de draaiende camera van de documentairemakers die haar gangen een jaar lang volgden. „Oei, ik kom een hotel uitlopen. Interessant!” Wat haar eerste jeugdherinnering is?, vraagt de documentairemaker haar in de eerste paar minuten van de film. Later zullen we haar vrienden horen zeggen dat Margaret Atwood altijd op elke vraag direct een antwoord weet. Dus ook nu antwoordt ze rap: „Mijn jeugd was in Ottawa. Ik herinner me sneeuw.” Ze heeft ook meteen door waar deze vraag met haar naartoe wil en daar heeft ze duidelijk geen trek in. „Laten we dat maar niet doen, geen deepdive in de psychologie.”

Wat volgt is een vrolijkstemmend portet van een markante vrouw. Slim, opmerkzaam, geestig, relativerend en bevlogen. En mocht u deze documentaire nou terugkijken, klik dan ook even door naar die over Hedy D’Ancona van afgelopen maandag. Hedy D’Ancona: Het persoonlijke is politiek. Leeftijdgenoot van Margaret Atwood, maar alle woorden die ik voor Atwood gebruikte, gelden net zo goed voor haar.

Bijlmerboys

Nu dan die ene vraag. Te stellen na elk verhaal, verzonnen of waargebeurd. Na de dramaserie (Rampvlucht), een documentaire (Een gat in mijn hart) werd gisteravond nog een documentaire uitgezonden over de vliegramp in de Bijlmer in 1992 (met dezelfde titel als de serie). In de Rampvlucht-documentaire blikken „de waarheidheidsvinders van toen” terug op de gebeurtenissen.Eén voor één komen de Bijlmerboys van dertig jaar geleden in beeld. De onderzoeksjournalisten van Trouw en NRC, PvdA-kamerlid Rob van Gijzel en vice-voorzitter Rob Oudkerk van de enquêtecommissie over de ramp.

Lees ook: Menselijk perspectief op ramp in de Bijlmer, in documentaire van Omroep Zwart

De eerste vraag in een ramp zo groot als deze is natuurlijk: wat is er gebeurd? En daarna volgt het waarom en hoe. Maar het gekke is dat deze vragen zó snel na de crash in de flat al zo stellig werden beantwoord door de toenmalige minister dat de vraag heel snel veranderde in: Is het waar wat ons wordt verteld over wat er is gebeurd? En eigenlijk is daarop na dertig jaar nog steeds geen bevredigend antwoord te geven. De mannen in witte pakken, de nooit gevonden cockpit voice-recorder, de vrachtbrieven die verdwenen waardoor nooit helemaal duidelijk is geworden wat er nou aan boord van dat El Al-toestel zat.

De antwoorden van dertig jaar geleden kwamen laat of niet. Dat kan opzet zijn geweest of, bijna nog erger, onverschilligheid. Dus zijn de vragen er nog. Tot er naar waarheid wordt geantwoord. En dan moet je dus wéér vragen of dat wel waar is.

Correctie (6 oktober 2022): In een eerdere versie van dit artikel stond de plaatsnaam Ottawa verkeerd geschreven. Dat is hierboven aangepast.