Nobelprijs chemie voor klikkende moleculen

Scheikunde Een trio wetenschappers wordt onderscheiden voor hun onderzoek dat het mogelijk maakt om complexe moleculen uit simpele grondstoffen op te bouwen.

Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal, K. Barry Sharpless, winnaars van de Nobelprijs voor Scheikunde.
Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal, K. Barry Sharpless, winnaars van de Nobelprijs voor Scheikunde. BeeldNobel Prize Outreach/ Niklas Elmehed

De Nobelprijs Scheikunde gaat dit jaar naar de ontdekking van de zogeheten klikchemie. De Amerikaan Barry Sharpless (1941), de Deen Morten Meldal (1954) en de Amerikaanse Carolyn Bertozzi (1966) delen de prijs. Dat maakte het Nobelcomité woensdag tegen het middaguur bekend.

Het gaat om chemische reacties tussen twee stoffen die daarbij als het ware aan elkaar klikken als een gesp. Dat concept werd bedacht door Sharpless die in 2001 ook al een Nobelprijs in de wacht sleepte. Zijn Deense collega Meldal was de eerste die zo’n klikreactie ook daadwerkelijk liet werken. Zulke reacties verlopen heel efficiënt en leveren uiteindelijk één ‘schoon’ reactieproduct op. Dat wekte meteen de belangstelling van de chemische industrie, want op deze manier werd het veel eenvoudiger complexe moleculen uit simpele grondstoffen op te bouwen.

Bertozzi bracht de klikchemie vervolgens naar het biologische bereik, door een manier te vinden waarbij er geen metaal als katalysator van de reactie meer nodig is. Met de methode van Bertozzi kunnen bijvoorbeeld kleurstoffen aan moleculen in de cel gekoppeld worden, waardoor deze in realtime gevolgd kunnen worden. Het is ook mogelijk om met klikchemie geneesmiddelen op gerichte plaatsen in de cel af te leveren.

De drie laureaten delen het geldbedrag dat aan de Nobelprijs vastzit – 10 miljoen Zweedse kronen, ongeveer 918.000 euro.