Reportage

Menselijk perspectief op ramp in de Bijlmer, in documentaire van Omroep Zwart

Vliegramp Voor mensen die het neerstorten van een vrachtvliegtuig in 1992 in de Bijlmermeer meemaakten, is de voorvertoning van de documentaire Een gat in mijn hart een emotionele ervaring. Het verhaal van bewoners is te weinig verteld.

Kort na de vliegramp maakte een schooldirecteur een boek met tekeningen, teksten en gedichten van kinderen over de ramp.
Kort na de vliegramp maakte een schooldirecteur een boek met tekeningen, teksten en gedichten van kinderen over de ramp. Beeld Omroep Zwart

Nog altijd als Nathifa Elshot (37) een vliegtuig laag hoort overvliegen, is ze even stil. „Ik check voor mezelf: hoor ik een gek geluid? Is er iets mis?”

Elshot, andere lotgenoten en geïnteresseerden kwamen zondagavond bijeen in de Bijlmerbios, voor de vertoning van Een gat in mijn hart, de documentaire van de nieuwe omroep Zwart, over slachtoffers van de vliegramp in de Bijlmer. De jonge omroep – inclusief mede-oprichter Akwasi – organiseert een nagesprek. Buiten de filmzaal is het geluid van laagvliegende vliegtuigen te horen, een aantal keer per uur.

Voor Elshot was het „emotioneel” om de documentaire te zien, zegt ze. Ze is mede-eigenaar van de Bijlmer Bookstore en is bij de vertoning om boeken te verkopen. Elshot was destijds zeven, ze woonde in de buurt van de getroffen flats. „Ik begon al hard te huilen bij de eerste scène”, zegt ze inmiddels weer lachend, tranen over haar wangen gebarend.

Op 4 oktober 1992, deze dinsdag precies dertig jaar geleden, stortte een Boeing 747 vrachtvliegtuig neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in de Bijlmermeer, Amsterdam-Zuidoost.

In de film bezoekt Akwasi (34) – zelf vier jaar oud tijdens de ramp – lotgenoten die destijds als kind bijdroegen aan een initiatief van zijn basisschooldirecteur: een boek met kindertekeningen, -teksten en gedichten. De bijdragen gaan over verdriet, rouw en vragen als: ‘waar is mijn vriendinnetje, ligt ze in het ziekenhuis?’. Titel van de bundel, naar een bijdrage van een destijds twaalfjarig kind: Een gat in mijn hart.

Ongeziene verhalen

Over het perspectief van lotgenoten, waaronder veel kinderen, ging het de afgelopen dertig jaar te weinig, zeggen maker en bedenker Akwasi Owusu Ansah en regisseur Olivier S. Garcia al theedrinkend op het terras, voor aanvang van de vertoning van de film. Garcia: „Het verhaal is groter dan de ramp.” Het gaat over „ongeziene verhalen” in het algemeen, en over „collectieve traumaverwerking”.

Lees ook: ‘Als ik mijn ogen sluit, voel ik weer de hitte’

In de weken na de ramp was de kleine Akwasi „ontroostbaar”, zegt hij in het nagesprek. Akwasi en nog honderden anderen verhuisden om vergelijkbare redenen uit de Bijlmer, blijkt uit de documentaire. Omdat hun huizen onbewoonbaar werden of omdat ze zich niet veilig voelden in de buurt. Zo kwam de sociale ontwrichting van de Bijlmer bovenop de 43 geregistreerde doden en tientallen gewonden. Daarbij komt dat nog steeds onduidelijk is hoeveel ongedocumenteerden er omkwamen.

Dubbele ramp

Die sociale ontwrichting maakt de gebeurtenis tot een „dubbele ramp”, zegt Karim Khamis (33), zelf drie jaar oud tijdens de ramp en bekend van de recente VPRO-serie Bims in de Lobby. Hij staat met vrienden en bewoners Rowan Polanen (31) en Jet Nuchter (30) buiten na te praten. Khamis: „De ramp bracht al bestaande plannen om flats te slopen in een stroomversnelling. Er is iets mis met de Bijlmer, was de heersende opvatting, en dat lag aan het ontwerp van de flats. Maar de al aanwezige problemen zoals criminaliteit en een gebrek aan cohesie werden door het beleid verergerd, leegstaande panden werden spookflats.”

Bovendien kan Nuchter „nog steeds boos worden” over hoe „de media” daar vervolgens over berichtten. Ze spreekt over onterechte „pathologisering van de buurt”. Vandaar dat zij – en met haar veel andere bewoners – de veelgebruikte term ‘Bijlmerramp’ schadelijk vindt. „Alsof mijn buurt een ramp zou zijn.”

Lees ook: Makers van de serie ‘Rampvlucht’: ‘De overheid zag slachtoffers van de vliegramp als statistieken’

De negatieve spiraal wordt met de documentaire van omroep Zwart op krachtige wijze doorbroken, zegt Khamis. Het menselijke perspectief was „onderbelicht.” Het boek met kindertekeningen vermenselijkt de ramp „eindelijk weer”.

En dat is precies wat Omroep Zwart met zijn eerste documentaire beoogt, zegt Akwasi . „We hopen het gesprek verder op gang te brengen. Dat werkt helend.”

Tijdens het nagesprek komt er voor Akwasi een vraag uit het publiek. In de documentaire zegt Berthold Gersons, voormalig afdelingshoofd psychiatrie van het AMC ziekenhuis, dat het een misvatting is dat je een trauma moet ‘verwerken’, alsof het daarna weg is. „Het klinkt raar maar ik zou zeggen: koester het gat in je hart.”

Lees ook: Hoe de Bijlmer wordt geportretteerd in films en series: Met de camera op safari in de Bijlmermeer

De vragensteller in het publiek: „In die scène reageer je verbaasd, heb je daar nog veel over nagedacht?” Akwasi: „Het is een proces dat tijd nodig heeft. Hopelijk denk ik over twintig jaar: ik voel nog steeds een gat in mijn hart, maar nu weet ik hoe ik ermee om kan gaan.”

Een gat in mijn hart is op 4 oktober om 22.18 te zien op NPO2.