Ook een ‘kleine’ kernbom zou alles veranderen

Tactische kernwapens De westerse vrees groeit dat Rusland kernwapens kan inzetten. Die heten klein en tactisch, maar „elk ingezet nucleair wapen is altijd een game changer”.

Een mobiele lanceerinstallatie voor Russische Iskander-M-raketten. Deze ballistische raketten met een bereik tot 500 kilometer kunnen ook met een kernkop worden uitgerust.
Een mobiele lanceerinstallatie voor Russische Iskander-M-raketten. Deze ballistische raketten met een bereik tot 500 kilometer kunnen ook met een kernkop worden uitgerust. Foto Maxim Shipenkova/EPA

Ze worden ‘kleine bommen’ genoemd, zo klein zelfs dat een militair ze in een rugzak kan meedragen. Niettemin hebben ze een grote explosieve kracht. En omdat Rusland er pakweg tien keer zoveel van heeft als de Verenigde Staten en de Russische leider Vladimir Poetin steeds dreigender taal tegen het Westen bezigt, is de angst voor deze ‘tactische kernwapens’ gegroeid. Maar waar hebben we het over als het over deze wapens gaat, en wat is in de praktijk hun nut?

De Russische krijgsmacht beschikt volgens westerse schattingen over ongeveer tweeduizend nucleaire kernkoppen met een zeer kleine atoomlading; de VS heeft er niet meer dan tweehonderd (onder meer opgeslagen in Nederland en België). De kleinste Russische atoombommen hebben volgens westerse inlichtingendiensten een explosieve kracht van minder dan 1 kiloton. Ter vergelijking: die van Hiroshima in augustus 1945 had een kracht van 15 kiloton.

Ook de kleinste nucleaire bom beschikt nog steeds over onvoorstelbaar veel vernietigende kracht. Ze kan misschien niet een hele stad vernietigen zoals destijds Hiroshima, maar toch een behoorlijk gebied. Tactische bommen zijn vanaf de jaren vijftig vooral ontwikkeld om grote troepen- en/of tankformaties op het slagveld te kunnen uitschakelen. Hun explosieve kracht is vele malen groter dan een grote conventionele bom.

De grootste ‘traditionele bom’ (Mother Of All Bombs, MOAB) die op het slagveld werd gebruikt, had een kracht van ‘slechts’ 0,011 kiloton. De VS zetten de MOAB in april 2017 met succes in tegen een uitgebreid ondergronds grottencomplex met strijders van Islamitische Staat in Afghanistan.

Rusland heeft niet alleen zijn tactisch nucleair arsenaal uitgebouwd. Het heeft ook flink geïnvesteerd in zogeheten ‘duale’ overbrengingssystemen: raketten die zowel een conventionele als nucleaire lading kunnen vervoeren. Voordeel ervan is het verrassingseffect. Westerse spionagesatellieten en verkenningsvliegtuigen kunnen daardoor een nucleaire aanval van Rusland nauwelijks zien aankomen en de Oekraïners niet tijdig waarschuwen.

Krater na Russische aanval met een Iskander, vlak bij een gebouw van de universiteit in Charkov, op 20 juni.

Foto Vyacheslav Madiyevskyy / Ukrinform / ABACAPRESS.COM

Verrassingseffect

Een van de paradepaardjes van de Russische krijgsmacht is de gemoderniseerde Iskander M-raket. Die kan zowel conventionele als nucleaire ladingen dragen. De zeven meter hoge, ‘hypersonische’ raket is relatief precies (hooguit 7 meter naast het beoogde doel), is zeer snel (2 kilometer per seconde) en beschikt over een bereik van inmiddels meer dan 500 kilometer. Ook heeft de Iskander bewezen westerse antiraket-systemen te kunnen omzeilen.

In april werden de havenstad Odessa in het zuiden en Charkov in het oosten aangevallen met Iskander-raketten. In de laatste stad vernietigden ze volgens de Russische legerwoordvoering een kazerne en wapenopslagplaats met zo’n honderd Oekraïense militairen, en waarschijnlijk ook westerse huurlingen. Mogelijk pochte Poetin over deze Iskanders toen hij het twee weken geleden had over Russische wapensystemen die „moderner zijn” dan die van het Westen.

Een onbekend aantal Russische Iskanders staat opgesteld in het westen van Rusland en in Kaliningrad, niet ver van Polen en Duitsland. Vanuit de Russische exclave, door Poetin begin september nog bezocht, kunnen ze het slagveld in de Donbas niet bereiken, maar ze hebben wel een intimiderende werking richting de oostflank van de NAVO (Polen, Baltische staten). Hun komst naar Kaliningrad werd door de Russen dan ook per persbericht aangekondigd.

Nadeel, ook voor Rusland, is dat straling ook Russische militairen en Russisch-gezinde Oekraïners kan treffen

Inzet van tactische nucleaire wapens brengt de Russen weinig militair voordeel, schrijven deskundigen, onder wie Lawrence Freedman, de Britse nestor van dit gezelschap. Hun meerwaarde ligt vooral op het politieke en psychologische vlak, stellen de experts die de inzet van de tactische bommen door het Kremlin nog steeds niet waarschijnlijk achten. Hun onvoorstelbare explosieve kracht zou weliswaar gebruikt kunnen worden om plaatsen met veel militairen en materieel, belangrijke commandocentra en kritische infrastructuur te vernietigen. Maar de Oekraïners hebben zich daar al op voorbereid door zich in kleine, wendbare eenheden op te splitsen, aldus de Finse expert Janne Korhonen. En Oekraïense opslagplaatsen kunnen ook met conventionele artillerie uitgeschakeld worden, al zijn de Russische voorraden wel geslonken.

Voortdurend nadeel bij dit alles, ook voor de Russen, is de nucleaire straling. Die kan niet alleen Oekraïners, maar ook Russische militairen en Russisch-gezinde Oekraïense burgers treffen. Wel is de radioactieve straling van kleine bommen aanzienlijk minder schadelijk en veel korter actief dan die van grote, strategische wapens. Het gevaar van de ‘fall-outvarieert met het ingezette aantal kilotons, de hoogte van de explosie, het soort gebied (bergachtig of niet) en de meteorologische omstandigheden (neerslag, windkracht en -richting). Schattingen van de duur van de schadelijkheid variëren van dagen tot jaren.

Lees ook: Groeit de kans dat Poetin de ondenkbare stap zet?

Verlies van geloofwaardigheid

Politiek gezien zou de Russische inzet van een nucleair wapen – hoe klein ook – de NAVO in een lastig politiek parket brengen. De Amerikaanse generaal en oud-commandant van de NAVO-strijdkrachten in Europa Ben Hodges bracht dit dilemma twee weken geleden onder woorden toen hij zei hij dat het Westen „misschien niet nucleair” zou moeten reageren op een nucleaire stap van de Russen, dit om verdere escalatie te voorkomen. Evenmin kon de NAVO, die de Russen juist steeds waarschuwde die stap niet te zetten, zo’n ingrijpende gebeurtenis laten passeren, dit op straffe van verlies van eigen geloofwaardigheid.

Hodges zei dat het Westen dan Russische militaire bases op de Krim of de Russische vloot op de Zwarte Zee zou moeten vernietigen. Hij voegde eraan toe te hopen dat dit soort risico’s Poetin juist van een nucleaire stap zou weerhouden. Een militaire reactie zoals Hodges die schetst, zou de NAVO namelijk direct – en niet meer indirect via de wapenleveranties – in oorlog brengen met Moskou. Dezer dagen wordt dan ook in veel beschouwingen herinnerd aan een uitspraak van James Mattis, minister van Defensie onder president Donald Trump. Die zei in 2018 dat „er niet zoiets bestaat als een ‘tactisch nucleair wapen’. Elk ingezet nucleair wapen is te allen tijde een strategische game changer.”

Lees ook: Hoe wordt er in de VS gekeken naar de ziedende kernwapenretoriek van Vladimir Poetin?

Correctie (3 oktober 2022): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Lawrence Freedman een Amerikaan is. Dat klopt niet, hij is Brits. Dat is hierboven aangepast.