Wat is toch die ‘success blues’?

Column Ben Tiggelaar
Ben Tiggelaar

Dagen, weken, maanden heb je toegeleefd naar dat moment: dat examen, die sportwedstrijd, die presentatie. En alles gaat goed. Het lukt, je wint, je straalt. Maar dan is er na afloop toch dat lege, lusteloze gevoel. Waar komt dat vandaan? En wat doe je eraan? Psychologen hebben er allerlei termen voor, zoals ‘success blues’ en ‘post-achievement depression’. Over de oorzaken ervan bestaan verschillende ideeën. Ik zet de belangrijkste op een rij.

1

We zijn slecht in het voorspellen van onze emoties in toekomstige situaties. In vaktaal: onze ‘affective forecasting’ is niet zo goed. We weten misschien wel wát ons gelukkig maakt, maar we kunnen niet goed inschatten hoelang onze gevoelens zullen duren en hoe intensief die zijn. Best zorgwekkend. Want veel van onze ambities zijn gericht op het ervaren van tevredenheid en geluk.

2

Een bijzonder gebrek in onze emotionele voorspellingen is de ‘arrival-fallacy’: de denkfout dat het afronden van iets groots je gelukkig zal maken. En dan niet voor even, maar voor altijd. Dus: als ik maar eenmaal die baan heb, dat huis, die partner, dan wordt alles beter. In de echte wereld geldt dat gevoelens van geluk en tevredenheid komen en gaan. Grote prestaties zorgen slechts voor kortstondige euforie.

3

Veel emoties fungeren als kortstondige signalen voor ons handelen. Pijnlijke en plezierige gevoelens zijn vluchtige signalen die in de eerste plaats overlevingsgedrag in gang zetten.

Tijdens het werken aan een doel ervaren we interne waarschuwingen en aanmoedigingen die ons op koers houden. Is het doel bereikt, dan voel je tevredenheid. Het heeft biologisch geen nut dat dit plezierige signaal dagen, weken of voor altijd aanhoudt. Sterker nog, dat zou wel eens slecht voor je overlevingskansen kunnen zijn.

4

Veel in het lichaam verloopt via biochemische processen waarmee een normaalwaarde in stand wordt gehouden (lichaamstemperatuur, bloeddruk et cetera). Dit heet homeostase. Ook onze emotieregulering werkt op deze manier, denken veel psychologen. Als we bijvoorbeeld plezierige emoties ervaren, dan wekt dit automatisch een tegengesteld, remmend proces op in ons brein, waardoor de fijne gevoelens ook weer uitdoven.

Bij intense positieve emoties kan dit proces ervoor zorgen dat we bij het terugkeren naar de neutrale staat eerst onder de nullijn duiken. We hangen als het ware emotioneel even in de gordels omdat het brein stevig op de rem trapt.

5

Een post-prestatiedip kan op zichzelf weer leiden tot extra teleurstelling. Omdat het geluksgevoel waar je op had gehoopt in het echt veel minder grandioos, meeslepend en langdurig is. Het contrast tussen de verwachte emoties en de realiteit is een afknapper. Als je monomaan hebt gewerkt aan het behalen van je doel en daarbij je dierbaren en jezelf hebt verwaarloosd, is de teleurstelling nog groter.

Wat doe je eraan? Weten hoe de post-prestatiedip werkt is handig. Dan valt het leven minder tegen. En het kan je helpen om het systeem te bespelen. Dat betekent: genieten van de positieve gevoelens onderweg en niet alleen bij de aankomst; uitrusten na het bereiken van je doel; en daarna gewoon weer iets nieuws verzinnen dat je motiveert.

Ben Tiggelaar schrijft wekelijks over persoonlijk leiderschap, werk en management.