Hoe wordt er in de VS gekeken naar de ziedende kernwapenretoriek van Vladimir Poetin?

Amerikaanse reactie In zijn ziedende annexatierede begon Poetin vrijdag weer over kernwapens. Hoe kunnen de VS reageren als Rusland ook de Oekraïense gebieden die het nu claimt onder zijn nucleaire paraplu schaart?

Een mobiele lanceerinstallatie voor Russische Iskander-M-raketten. Deze ballistische raketten met een bereik tot 500 kilometer kunnen ook met een kernkop worden uitgerust.
Een mobiele lanceerinstallatie voor Russische Iskander-M-raketten. Deze ballistische raketten met een bereik tot 500 kilometer kunnen ook met een kernkop worden uitgerust. Foto Maxim Shipenkova/EPA

De Russische retoriek over de mogelijke inzet van nucleaire wapens in de oorlog in Oekraïne gaat ook niet stilletjes aan de Verenigde Staten voorbij. In de afgelopen weken heeft zowel president Biden als minister van Buitenlandse Zaken Blinken, als nationaal veiligheidsadviseur Sullivan met nadruk gezegd dat zo’n escalatie van de strijd „catastrofale consequenties” zou hebben en dat de Russen moeten stoppen met hun „nonchalante praatjes”. Deze boodschap – dreigend, maar bewust vaag – is volgens hen ook overgebracht via publieke en privé-kanalen naar het Kremlin.

Die reactie is kalmer dan de nerveuze berichtgeving in Amerikaanse media doet vermoeden. Blinken kreeg in een tv-interview de vraag voorgelegd of „Amerika een plan heeft”. Dat hebben we, zei Blinken. „En is dat een plan waarmee de Derde Wereldoorlog wordt voorkomen?”

Vrijdag noemde Poetin de Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, in augustus 1945, een „precedent”

„Niet zo heel groot” acht daarentegen Mark Cancian de kans dat de Russen binnenkort een kernwapen zullen gebruiken. Cancian, kolonel der mariniers b.d. en tegenwoordig verbonden aan het Center for Strategic and International Studies in Washington, zegt door de telefoon dat er op dit punt feitelijk weinig is veranderd ten opzichte van het begin van de invasie in Oekraïne. De dreigementen van president Poetin en diens veiligheidsadviseur Dmitri Medvedev noemt hij „sabelgekletter”.

Raketsilo’s

Cancian heeft in eerste instantie, afgelopen donderdag, drie aanwijzingen om dat te denken:

In de bespreking met zijn veiligheidsraad vorige week zei Poetin: „Als de territoriale integriteit van ons land wordt bedreigd, zullen we zeker alle beschikbare middelen gebruiken om Rusland en ons volk te beschermen. Dit is geen bluf.” In die toespraak heeft hij niet, onderstreepte Cancian donderdag, de door Russische troepen bezette Oekraïense gebieden, die met een zogenaamd referendum voor onafhankelijkheid hebben ‘gekozen’, ook onder de paraplu van Rusland gebracht, die met „alle middelen” moeten worden beschermd – impliciet: desnoods met kernwapens.

De tweede aanwijzing is de mobilisatie die Poetin vorige week afkondigde. Cancian: „Er zijn drie manieren voor Rusland om de oorlog te beslechten: meer troepen, kernwapens en een vredesakkoord. Dat laatste is uitgesloten, Oekraïne is daar nu niet in geïnteresseerd. Poetin heeft gekozen voor mobilisatie, voor het opvoeren van de conventionele oorlog. Ik heb dat opgevat als een expliciete verklaring dat Rusland geen kernwapens wil inzetten.”

Ten slotte maken de Amerikaanse inlichtingendiensten geen melding van activiteiten die kunnen wijzen op de inzet van kernwapens: „Bewegingen rond raketsilo’s, het verstrekken van beschermende uitrustingen aan Ruslands eigen soldaten”, volgens Cancian zien de Amerikanen het niet.

Lees ook: Ook een ‘kleine’ kernbom zou alles veranderen

Deadlines

Anthony Cordesman voegt daar door de telefoon nog een vierde aanwijzing aan toe. „Het is onwaarschijnlijk dat Poetin kernwapens zou gebruiken zonder vooraf een eis te stellen en daaraan een deadline te verbinden. Als je dat ziet, komt de dreiging van een kernaanval dichterbij.”

Cordesman heeft een lange loopbaan bij de overheid achter zich, bij het ministerie van Defensie en in de nationale veiligheidsraad. Hij was de belangrijkste veiligheidsadviseur van senator John McCain. Ook hij acht de inzet van kernwapens door Rusland onwaarschijnlijk. „Maar Poetin heeft ook het onwaarschijnlijke besluit genomen om Oekraïne binnen te vallen.”

Wat Cordesman maar wil zeggen: „Vraag het aan honderd verschillende analisten en je krijgt honderd verschillende antwoorden. Iedereen is aan het speculeren over wat zich afspeelt in het hoofd van Poetin in het Kremlin.”

En de dreigementen dan van Medvedev, die hoonde dat de VS en Europa veel te bang zijn om te sterven in een nucleaire apocalyps en daarom niks zullen durven te doen „welk wapen ook wordt ingezet”? Daar kun je echt niks uit opmaken, zegt Cordesman. „Dat is de rol die Medvedev speelt: Poetins dreigementen uittoeteren.” Volgens hem maken ze weinig indruk in het Westen. „Die landen gaan gewoon door met het uitrusten van het Oekraïense leger.”

De Russische onderzeeër Dmitri Donskoi, even buiten de zeehaven van St. Petersburg. Ook hiermee kan Rusland kernwapens afvuren.

Foto AP

Verrassend en zorgwekkend

Op vrijdag hield Poetin een ziedende toespraak in het Kremlin, waarin hij de vier regio’s waar de referenda zijn gehouden, verwelkomde in de Russische federatie en hij het Westen als „vijand” aanmerkte, als de poppenspeler van de Oekraïense regering. Hij noemde de Amerikaanse atoombommen op Hiroshima en Nagasaki „een precedent”. En zijn woordvoerder zei eerder op de dag dat een aanval op die vier regio’s zou worden opgevat als een aanval op Rusland.

„Dat is een verrassende en zorgwekkende uitspraak”, zegt Mark Cancian op vrijdag. „Het lijkt erop dat Poetin in die richting beweegt, ook al kun je zo’n belangrijke uitspraak pas werkelijk als zijn beleid opvatten als hij het zelf met zoveel woorden zegt. Mocht hij de nucleaire paraplu nu wijder uitklappen, dan zullen we vanaf nu discussies zien over de vraag: waar ligt de nieuwe rode lijn. Bij luchtaanvallen en beschietingen? Of bij een ‘invasie’ van Oekraïense grondtroepen?”

Cancian kan zich niet voorstellen dat de Amerikaanse regering een preventieve aanval zou overwegen in het geval dat ze in Rusland voortekenen van een nucleair offensief waarneemt. „In dat geval zouden we hetzelfde zien als vóór de invasie. De Amerikanen zouden de Russische plannen bekendmaken en de wereld laten zien dat er iets onaanvaardbaars op handen was: de eerste kernaanval sinds de Tweede Wereldoorlog. Daarna zouden ze bijvoorbeeld Patriot-raketten in Oost-Europa stationeren.” De weerzin van zowel Cancian als Cordesman bij zulke speculatieve vragen is hoorbaar.

Nog één dan. Als de situatie niet snel verandert door hetzij een akkoord, hetzij een nucleaire escalatie, hoe dan wel? Cancian: „Poetin hoopt dat de gemobiliseerde versterkingen het front op z’n plaats houden, liefst tot de winter. Dan zullen de kou, de hoge energieprijzen en de inflatie het moreel verminderen – het moreel van de Europeanen. De Polen, de Balten en de andere Oost-Europeanen zullen niet gauw toegeven, maar onder de overige Europeanen kan het sentiment omslaan. De publieke opinie kan dan een staakt-het-vuren eisen. Dat is precies wat Poetin wil. Een bestand, onderhandelingen en zoveel mogelijk van het gebied behouden dat de Russen bezetten.”

Lees ook deze analyse over de toespraak: Poetin heeft nu alle schepen achter zich verbrand