De Israëlische bestsellerauteur Yuval Noah Harari publiceerde zijn eerste kinderboek.

Foto ANP/New York Times

Interview

Yuval Noah Harari schreef een kinderboek: ‘Kinderen komen geen olifanten meer tegen in hun dagelijks leven, ze moeten snappen wat een bedrijf is’

Yuval Noah Harari De Israëlische bestsellerauteur Yuval Noah Harari – van Sapiens en Homo deus – vertelt zijn ideeën nu aan jonge lezers. „Mijn boodschap aan kinderen is: een leeuw kan niet de economie of het rechtssysteem veranderen. Jij wel.”

De mens is er eigenhandig voor verantwoordelijk dat de aarde opwarmt. Met dat wapenfeit is onze soort niet de meest voor de hand liggende hoofdpersoon tijdens een Kinderboekenweek (5 tot en met 16 oktober) met als thema ‘Gi-ga-groen’. Maar kijk, tussen de titels over krekels, palmen en reptielen prijkt toch echt het boek Hoe wij het machtigste dier op aarde werden, van de Israëlische bestsellerauteur (voor volwassenen) Yuval Noah Harari.

En dat is helemaal niet zo onlogisch, zegt Harari, bekend van boeken als Sapiens en Homo Deus, tijdens een gesprek in Amsterdam. „Voor sommige mensen zal het als een schok komen, maar de mens is een dier. In Israël worden er altijd mensen boos als ik dat zeg. Het is er bijna taboe. Een groot percentage van de mensen accepteert het niet, of alleen in theorie. Maar om te begrijpen hoe ons liefdesleven of onze politiek werkt, zul je toch echt de mens als diersoort moeten bestuderen, in samenhang met andere dieren.”

Ook menselijke angsten zijn uit het dierenrijk afkomstig, zegt Harari. Een mensenkind dat haar moeder kwijtraakt is bang, net als een stekelvarken- of giraffenkind. Achter die angst zit een evolutionair gegeven: een verloren babystekelvarkentje overleeft niet in het wild. De mens heeft dus baat bij verlatingsangst, om te overleven. Of neem het monster onder je bed. Ook dat, zegt Harari, is een „herinnering van miljoenen jaren geleden, van het moment dat er een leeuw aankomt om je op te eten”.

Datzelfde fenomeen zie je bij de menselijke reactie op terroristische aanslagen, zegt Harari. „Wij reageren daar veel heftiger op dan op langzaam gevaar, zoals klimaatverandering. Terroristen herkennen we als een fundamenteel gevaar, zoals ook andere sociale dieren zulke gevaren herkennen. Maar geen enkel dier heeft zo’n effect op het klimaat als de mens de afgelopen paar honderd jaar. De angst voor het gevaar van klimaatverandering, dat veel groter is dan dat van een bomdreiging, heeft geen kans gekregen om in onze genen te belanden.”

En dit, zegt Harari, was voor hem de reden om een kinderboek te willen schrijven over de menselijke oorsprong. „Ik denk dat kinderen willen begrijpen waar de angst voor het monster onder hun bed vandaan komt.”

Universalisme

Als Harari één boodschap mag kiezen die hij zelf als kind meegekregen had willen hebben, is het die van het universalisme. „Dat zou me bevrijd hebben van verkeerde verhalen, bijvoorbeeld over nationalisme en religie. In Israël groei je op met het verhaal dat het Joodse volk het belangrijkste volk ter wereld is, en dat je Joods-zijn een belangrijk onderdeel is van wie je bent. Natuurlijk is dat ook waardevol, maar het is niet het hele verhaal. De mens is miljoenen jaren oud. Om onze emoties te begrijpen, moet je niet bij het jodendom te rade gaan, maar bij de evolutie.”

En daarbij, zegt hij, doet een exclusief nationalistisch-religieus verhaal afbreuk aan invloeden van buiten. „Wij zijn niet het belangrijkste volk ter wereld. Als kind hield ik van voetbal. Dat is uitgevonden door de Britten. Ik at graag snoep, en suikerriet werd oorspronkelijk gecultiveerd op Nieuw-Guinea. Het Hebreeuws komt uit andere talen voort. En dat ik een boek kan schrijven, heb ik weer te danken aan de Sumeriërs, het volk dat het concept ‘schrijven’ ontwikkeld heeft. Daarom snap ik ook niks van het hedendaagse extremisme rond culturele toe-eigening.”

Van culturele toe-eigening wordt gesproken wanneer leden van een dominante cultuur elementen van een minderheidscultuur overnemen zonder dat ze de culturele achtergrond er echt van begrijpen. Dit moet gezien worden in een koloniale context, en is dus iets anders dan het uitwisselen van culturele elementen op gelijke voet. Vaak is er ook nog een economische component, dat er door leden van de dominante groep geld verdiend wordt aan het uitbaten van een minderheidscultuur. Dit overnemen van elementen van een andere cultuur of identiteit – denk aan witte mensen met dreadlocks of een Amerikaans-inheemse verentooi – wordt door sommige linkse activisten ongepast gevonden.

Illustratie Ricard Zaplana Ruiz

Harari: „Dat is belachelijk! Alles aan onze cultuur is afkomstig uit een andere cultuur, van de kleren die we dragen tot de liederen die we zingen. Onze hele cultuur is toegeëigend.”

Niet gesimplificeerd

Harari’s kinderboek, geschikt vanaf tien jaar, is het eerste in een reeks van vier. Samen zal dit kwartet de geschiedenis van de mensheid behandelen. Na het nu verschenen deel één, over de Steentijd, zullen er boeken volgen waarin onder meer het ontstaan van de landbouw en het kolonialisme behandeld zullen worden.

Het is geen eenvoudige kost voor kinderen wanneer je zulke alomvattende ambities hebt met een geschiedenisboek, erkent Harari. „Natuurlijk is de geschiedenis van een natie ook waardevol. Maar daar bestaan al zo veel boeken over. Je kunt een hele bibliotheek vullen met boeken over het jodendom. Ik wilde iets toevoegen aan wat er al is.”

Het is globaal het verhaal van zijn doorbraakboek Sapiens, in kindertaal gegoten, maar niet gesimplificeerd. Harari deinst er niet voor terug om abstracte begrippen als ‘democratie’ of ‘kapitalisme’ voor kinderen inzichtelijk te maken. „Al heb ik gelukkig nog even voordat de delen verschijnen waarin die begrippen voorkomen”, lacht hij.

In deel één legt hij het concept ‘bedrijf’ uit, aan de hand van McDonald’s. Bestaat dat hamburgerrestaurant uit zijn gebouwen? Nee, want als de gebouwen instorten, bouwt het bedrijf nieuwe. Uit de hamburgers? Uit de werknemers? Nee, allemaal vervangbaar. Het bedrijf, betoogt Harari in een aanstekelijke stijl, is net zo’n abstract idee als een religie, of geld. Mensen hebben met elkaar afgesproken dat het bestaat, dus bestaat het.

Over religie belooft Harari „respectvol” te schrijven. „We maken geen grappen over het geloof, en we zullen de goede dingen benadrukken. Maar geloof heeft ook geweld en intolerantie gebracht. En ik wil vertellen dat de wereldreligies draaien om verhalen die door mensen bedacht zijn. Neem het Nieuwe Testament. Dat bestaat uit 27 teksten. Maar Jezus kende dat boek niet. In de eerste eeuwen na Christus hebben christenen bediscussieerd welke teksten er wel of niet in hoorden. Het is dus mensenwerk.”

Met zijn boek hoopt Harari kinderen te prikkelen tot het stellen van vragen over zaken waar je normaal niet zo snel over nadenkt. „Tijdens een bijeenkomst in Leiden vroeg een kind: waarom huilen mensen? Dat is een geweldige vraag! Precies het soort vraag waartoe ik kinderen hoop te inspireren.”

De slappe homo sapiens

Illustratie Ricard Zaplana Ruiz

Daarbovenop hoopt hij kinderen te laten inzien dat mensen het verschil maken op de aarde – in positieve en in negatieve zin. Het boek bevat voorbeelden van kinderen die iets belangrijks gedaan hebben, zoals de wereldberoemde grottekeningen in het Franse Lascaux ontdekken. En het gaat over de kracht van samenwerken, de doorslaggevende oorzaak van de wereldoverheersing door de relatief slappe homo sapiens.

Evengoed toont hij aan dat mensen al tienduizenden jaren geleden verantwoordelijk waren voor het massaal uitsterven van diersoorten. Dat begon in Australië, waar kort na de komst van de eerste mensen alle grote landdieren tot het laatste exemplaar uitstierven. De reuzenmoa, wonambi, procoptodon, megalania, diprotodon, glyptodon en grondluiaard zijn in het boek prachtig getekend door Ricard Zaplana Ruiz.

Harari: „In de Steentijd waren er nog geen huisdieren of boerderijdieren. Zelfs mensen waren wild, en leefden nauw met dieren samen. Onze tegenwoordige levens leven we ver van dieren vandaan. Dieren liggen als vlees in het vriesvak van de supermarkt. Mensen zijn te druk met het moderne leven om veel met dieren bezig te zijn. Tegelijk zie je wel een verlangen om zich tot dieren te verhouden: van knuffeldieren tot dierenplaatjes op shirts en dieren als hoofdpersoon in tekenfilms.”

Kapitalisme

De mens heeft een verantwoordelijkheid om het beter te doen dan hij gedaan heeft, aldus de historicus. „En dan niet met simplistische boodschappen, bijvoorbeeld dat de klimaatcrisis de schuld is van het kapitalisme. Er zijn duidelijk problemen met het kapitalisme. Maar dat is niet het hele verhaal. We hebben al enorme schade aangericht voordat het kapitalisme ontstond. En de conduitestaat van het communisme is alleen maar erger: in de Sovjet-Unie was er meer vervuiling en meer vernietiging van de natuur dan in kapitalistische landen. We hebben een breed historisch begrip nodig.”

Als je klimaatverandering wilt begrijpen, zegt hij, moet je bedrijven begrijpen. „Zij hebben de schade veroorzaakt, maar zijn ook deel van de oplossing. Daarom vond ik het ook zo belangrijk om kinderen te vertellen wat een bedrijf is. Kinderen komen dan misschien geen olifanten meer tegen in hun dagelijks leven, maar bedrijven zien ze de hele dag om zich heen.”

De centrale boodschap van zijn boek, zegt Harari, is dat de wereld niet zo had hoeven zijn als ze is. „Mensen hebben beslissingen genomen die deze wereld gecreëerd hebben. Dus kunnen ze haar ook veranderen. Dat is niet makkelijk, maar het is eerder gedaan. Het is een boodschap van empowerment.”

Maar in plaats daarvan „neigen mensen naar slachtofferschap”, constateert de historicus. „De Russen en de Chinezen vertellen zichzelf dat ze slachtoffer zijn, Israël doet dat ook. Soms is dat meer gerechtvaardigd dan andere keren. Maar als sleutelverhaal is het gevaarlijk. Het maakt je onverantwoordelijk. Als je een slachtoffer bent, heb je immers de situatie niet veroorzaakt. Dus ben je ook niet verantwoordelijk voor oplossingen.”

Natuurlijk weet ook Harari dat er machtsverschillen bestaan. „Maar ieder mens heeft een beetje macht. Door hun unieke mogelijkheid tot samenwerking zijn mensen óók bij machte om bijvoorbeeld diersoorten te behouden. Dat is een deel van mijn boodschap aan kinderen: je bent sterker dan een leeuw, die niet de economie of het rechtssysteem kan veranderen. Jij wel, zeker als je met velen bent.”

Lees ook: Op zoek naar het ene verhaal over alles: dit boek beschrijft 300.000 jaar geschiedenis