Opsporing komt in gevaar door disfunctioneren tapkamer politie

Nationale Politie De afdeling Interceptie & Sensing van de politie heeft grote technische en personele problemen. De verhoudingen zijn verziekt.

Een tijdelijke politiepost met camera’s. Kentekens die geregistreerd worden door honderden dergelijke camera’s bij beveiligde personen, worden geanalyseerd bij de afdeling Interceptie & Sensing van de politie, waar ook de tapkamer onder valt.
Een tijdelijke politiepost met camera’s. Kentekens die geregistreerd worden door honderden dergelijke camera’s bij beveiligde personen, worden geanalyseerd bij de afdeling Interceptie & Sensing van de politie, waar ook de tapkamer onder valt. Foto Robin Utrecht/ANP

De ‘tapkamer’ van de politie functioneert zo slecht dat opsporingsonderzoeken gevaar lopen. Een voor miljoenen aangekocht nieuw systeem doet het al drie jaar niet, waardoor de politie moet terugvallen op een zwaar verouderd systeem dat met grote regelmaat uitvalt. Het afluisteren en monitoren van verdachten en criminelen, ook tijdens invallen of grootschalige politieacties, komt daardoor in gevaar. De verhoudingen bij de afdeling Interceptie & Sensing, waar de tapkamer onder valt, zijn inmiddels zo verziekt, dat meerdere politiemensen formele klachten hebben ingediend tegen de leiding.

Technische problemen

De technische problemen bij de afdeling zijn het langdurigst en structureelst bij het tapsyteem, maar blijven daar niet toe beperkt. Zo lag vorige week een systeem van bewakingscamera’s eruit. De verwerking van data van kentekenregistratie-camera’s boven de snelweg, en van camera’s die bijvoorbeeld bij beveiligde personen in de woonwijk hangen, was meerdere dagen niet functioneel, ook niet tijdens Prinsjesdag. Dat ging rechtstreeks ten koste van de beveiliging van tal van prominenten.

Het kentekenvolgsysteem werkte nog steeds niet goed toen begin deze week een auto vol wapens van Nederland naar België gevolgd moest worden in verband met een Belgische bedreigde minister. „Dan gaat het dus om concrete risico’s”, aldus een betrokken politiefunctionaris.

De tapkamer is een cruciaal opsporingssysteem in het hart van de politieorganisatie. Alle afgetapte communicatie met telefoons – zowel spraak als tekst en data – komt daarin samen. Het systeem, dat in januari 2019 voor een geheimgehouden bedrag werd aangekocht van het Israëlische defensiebedrijf Elbit, functioneert sinds de aankoop niet. Al ruim drie jaar proberen de politie en Elbit, met hulp van extra ingehuurde technici, het nieuwe tapsysteem draaiend te krijgen. Medewerkers van het Israëlische bedrijf zijn permanent aanwezig in de tapkamer in Driebergen, een extra beveiligde ruimte waar ook tal van andere gevoelige informatie ligt opgeslagen. Maar iedere test die tot nu toe met het systeem wordt uitgevoerd – en dat gebeurt meerdere malen per maand – is mislukt, bevestigen betrokken politiefunctionarissen aan NRC.

Lees ook dit verhaal over deeptech Deep tech moet de ruimte krijgen in Nederland

Nieuw systeem niet operationeel

„Elbit heeft een systeem verkocht dat alles zou kunnen. Maar het kan heel veel niet, of is onwerkbaar. Het is niet voor niets dat andere landen zoals België het systeem al de deur uit hebben gegooid”, aldus een betrokken politiefunctionaris. „Het probleem is niet alleen de techniek, het is ook de organisatie. De tapkamer valt onder ICT, alsof het alleen maar om automatisering gaat. Maar het gaat om opsporing. Dat blijkt de leiding niet te snappen.”

Het nieuwe Elbit-systeem faalt vooralsnog op alle fronten: bij het verzamelen, opslaan en bij het vindbaar maken van getapte data. Er is nu, vier jaar nadat de keus op het systeem viel, nog geen enkel onderdeel operationeel. De politie is noodgedwongen volledig afhankelijk van het oude, eveneens Israëlische tapsysteem, dat nu voor veel geld door een concurrent van Elbit in de lucht wordt gehouden.

Toen dat oude systeem in 2010 in gebruik werd genomen, betekende ‘tappen’ nog voornamelijk het afluisteren van gesprekken. Inmiddels zijn veel complexere data van smartphones en daarop draaiende apps belangrijker geworden dan spraak. De data die daarbij getapt worden, zoals locatiegegevens en data van internetverkeer, worden bovendien gecombineerd met data uit andere bronnen, zoals kentekengegevens die op de snelweg worden bijgehouden. Al die informatie komt samen bij de afdeling Interceptie & Sensing, waar het gezamenlijk geanalyseerd wordt.

De politiefunctionarissen die NRC sprak zeggen niet anders te kunnen dan deze informatie nu naar buiten te brengen: „Als we dit niet doen, lopen mensen gevaar. Dit is cruciaal, dit mag zo niet doorgaan.”

NRC heeft onder meer storingsmeldingen van het tapsysteem ingezien van deze septembermaand. Die duren soms maar een half uur, maar met regelmaat is het hele landelijke tapsysteem van de politie uren onbruikbaar. Dat betekent niet alleen grote risico’s wanneer er bijvoorbeeld een politie-inval bezig is waarbij rechercheurs opeens niet meer ‘live’ mee kunnen luisteren met criminelen. Het zorgt ook voor problemen bij zogenaamde ‘artikel-3’-zaken. Daarbij kan de politie zonder toestemming van een rechter een telefoon tappen of lokaliseren om bijvoorbeeld een weggelopen demente burger terug te vinden, of een verward persoon of een ontsnapte gevangene.

Hardware niet meer leverbaar

Daarnaast is er mogelijk een juridisch probleem. NRC kreeg inzage in interne politiestukken waarin melding wordt gemaakt van ‘dataverlies’, jargon voor storingen in het tapsysteem. Uit die stukken blijkt dat processen-verbaal van dataverlies zo vaak moeten worden opgemaakt (meermalen per week, soms dagelijks), dat ze inmiddels routinematig ondertekend worden door de teamchef van de afdeling. Daarmee wordt formeel de wet overtreden, want een ambtsedig proces-verbaal moet opgemaakt worden door de rechercheur in persoon die het ‘dataverlies’ constateert.

Het systeem waar nu nog mee wordt gewerkt, is inmiddels niet alleen technisch compleet verouderd, maar ook fysiek. Technici van de leverancier van Cognyte (voormalig Verint) stellen noodzakelijke herstarts van servers soms uit, uit angst dat ze weer tijdelijk uit zullen vallen. Sommige onderdelen van de hardware zijn al jaren niet meer leverbaar, waardoor het is voorgekomen dat reserve-onderdelen werden ingevlogen vanuit Afrika. Een politiedienst had daar toevallig nog onderdelen liggen die hier nodig waren.

Telefoongesprek van advocaten

Een ander voorbeeld waar het fout gaat, is bij telefoongesprekken van advocaten die tegen de regels in worden opgenomen. Het filter dat deze geheimhoudergesprekken automatisch van tappen moet uitsluiten, werkt regelmatig niet. Dat ‘geheimhoudersfilter’ is ook in de tests met het nieuwe systeem een terugkerend probleem. Waar het bij het oude tapsysteem momenteel sporadisch misgaat, blijkt zo’n filter in het nieuwe systeem tot nu toe nog niet in de praktijk te kunnen werken.

Dat het toch nog lang goed leek te gaan met het aftappen van criminelen, heeft alles te maken met een ander, nooit in de Tweede Kamer besproken tapsysteem, dat de Nederlandse politie sinds 2010 als aanvullend systeem gebruikte. Dat systeem is juist gericht op het analyseren van complex data-verkeer, en niet op het klassieke tappen van gesprekken. Het is een Nederlands systeem dat werd ontwikkeld door security-bedrijf Fox-IT. Dat systeem, Replay, werkte zo goed, dat het onder meer aan andere westerse inlichtingendiensten is verkocht.

Het probleem met dat systeem is politiek: er is in de Tweede Kamer nooit melding van gemaakt. Sterker: de Kamer krijgt al jaren te horen dat het onmogelijk is dat Nederland zelf een tapsysteem ontwikkelt – dat is een van belangrijkste argumenten van achtereenvolgende ministers van Justitie en Veiligheid om de aankoop van een Israëlisch defensiesysteem politiek te verdedigen. In maart van dit jaar, toen de discussie over de spionagegevoeligheid van het Israëlische tapsysteem in de Kamer weer oplaaide, zei minister Yesilgoz (Justitie en Veiligheid, VVD) in een Kamerdebat: „Het is geen optie dat de overheid het zelf gaat bouwen”, om daar later geruststellend aan toe te voegen: „Het beheer en onderhoud van het tapsysteem gebeurt bij en door de politie zelf.” Maar dat is in ieder geval nu niet zo. Ook heeft Nederland wel degelijk de kennis in huis om tapsystemen te bouwen. Zo was er minstens één Nederlands bedrijf dat meedeed met de aanbesteding voor het nieuwe tapsysteem. Dat bedrijf voerde tevergeefs een rechtszaak tegen de Staat over de gang van zaken rond die aanbesteding. Het bedrijf verloor de zaak die achter gesloten deuren gevoerd werd.

Inmiddels is Replay uit de lucht gehaald. Daarmee stopte het Nederlandse systeem dat jarenlang de oplossing voor de politie betekende, maar dat officieel nooit had bestaan, waardoor de Nederlandse politie afhankelijker is geworden van het huidige verouderde systeem.

Gelieerd aan Israëlische overheid

De opsporingsrisico’s die met het gebrekkige tapsysteem gepaard gaan, komen bovenop de politieke discussie die al langer over de Israëlische herkomst ervan woedt. Al bij de aankoop van het Elbit-systeem bestonden in de Tweede Kamer zorgen over de spionagerisico’s vanwege leverancier Elbit: een aan de Israëlische overheid gelieerd defensiebedrijf dat ook clusterbommen produceert. Sindsdien zijn die zorgen alleen maar toegenomen, vanwege tal van internationale schandalen rond vergelijkbare Israëlische defensiebedrijven, waaronder het Pegasus-schandaal waarbij telefoons van politici, advocaten en journalisten getapt werden met software van het bedrijf NSO.

Leverancier Cognyte/Verint heeft meermaals aangegeven het huidige, verouderde systeem eigenlijk niet meer in de lucht te kunnen houden. Zelfs al is Nederland bereid grote bedragen te betalen voor het in de lucht houden van het systeem, de fabrikant heeft de politie laten weten eind 2022 – dus over drie maanden – definitief de stekker eruit te trekken. Als dat gebeurt, zit de politie zonder tapsysteem.