Hoe uitzonderlijk is dit? En drie andere vragen over het door Meta opgerolde Russische nepnieuwsnetwerk

Propaganda Meta zegt een Russische desinformatiecampagne over de oorlog in Oekraïne te hebben opgerold. De campagne maakte gebruik van nagemaakte Europese nieuwssites en was gericht op Europese burgers.

De ingang van het hoofdkantoor van Meta in Menlo Park, Californië.
De ingang van het hoofdkantoor van Meta in Menlo Park, Californië. Foto AFP

Een oplettende kijker moet zijn best doen om te zien dat er iets niet helemaal klopt aan het artikel. The Guardian staat erboven. De vette witte letters die de naam vormen van het Britse dagblad staan vertrouwd tegen een donkerblauwe achtergrond.

Hoewel, de kop van het bericht is nogal opmerkelijk. „Video: Onthuld Hoe Boetsja in Scène is gezet!”, staat boven het artikel dat door columnist Jonathan Saul Freedland geschreven zou zijn. Dat klinkt niet helemaal als een stuk van de betreffende auteur. Sterker: dit is zou een (onwaarschijnlijk) grote onthulling moeten zijn, die haaks staat op recente berichtgeving The Guardian over het bloedbad van Boetsja – Russische militairen maakten zich in april dit jaar vermoedelijk schuldig aan oorlogsmisdaden.

Boven: screenshot van de echte website van dagblad The Guardian. Onder: nagemaakte website met het ‘nieuws’ dat de executies in Boetsja in scène gezet zouden zijn. Beeld Meta

Het stuk is een greep uit een grote Russiche desinformatiecampagne die Meta heeft opgerold. Dat maakte het moederbedrijf van Facebook dinsdagavond bekend. In een rapport beschrijft de techreus zijn bevindingen. De campagne behelsde onder meer nauwelijks van echt te onderscheiden replica’s van bekende Europese nieuwssites, zoals The Guardian, Bild, ANSA en Der Spiegel, gericht op Europese landen zoals Duitsland, Engeland en Oekraïne. Het is onduidelijk wie er achter de operatie zit. „Wel is al langer bekend dat de Russische overheid bedrijven opdracht geeft om desinformatie te verspreiden”, zegt hoogleraar mediastudies Mark Deuze, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

1. Wat is de omvang van deze schoonmaakoperatie?

Het netwerk bestond uit zestig websites die betrouwbare nieuwssites nabootsten. Daaromheen vond Meta 1.663 nepprofielen die de artikelen via Facebook verspreidden. Dat verspreiden gebeurde ook via betaalde advertenties, in totaal voor een bedrag van 105.000 dollar.

2. Hoe uitzonderlijk is dit succes?

Meta is de afgelopen jaren „nadrukkelijk aan het investeren” in het aanpakken van desinformatie, aldus hoogleraar Deuze. Maandelijks rapporteert het bedrijf over netwerken die gecoördineerd desinformatie verspreiden. Een aantal keer per jaar worden netwerken van vergelijkbare omvang opgestreken, zo werd er vorig jaar in Ethiopië een netwerk opgerold, en eerder in Israël.

Het bedrijf is overigens niet op eigen initiatief in dit netwerk gedoken, Duitse onderzoeksjournalisten vonden de eerste sporen.

3. Hoe weten we nu of nieuws betrouwbaar is als sites zo makkelijk te manipuleren zijn?

In het geval van dit Russische netwerk was de opmaak van de nepberichten nauwelijks van het echt te onderscheiden. Toch zaten er ‘foutjes’ in de nagemaakte pagina’s, staat in het rapport van Meta. Zo deden sommige links het niet, en ontbrak bijvoorbeeld bij de pagina’s van The Guardian de gele ‘Steun The Guardian’-banner. De domeinnaam bevatte een extra ‘.co’. Bovendien was in het eerder genoemde voorbeeld over Boetsja de boodschap onwaarschijnlijk, of op zijn zachtst gezegd opmerkelijk te noemen.

4 Neemt Meta genoeg verantwoordelijkheid om desinformatie aan te pakken?

Deze actie is het resultaat van „oprechte initiatieven” van Meta, zegt Deuze. „Dat is tamelijk uniek, want eerder was hun boodschap vooral dat ze niet verantwoordelijk zijn voor de berichten die gebruikers plaatsen.”

Een belangrijk keerpunt was het Cambridge Analytica-schandaal in 2018, zegt Deuze. „Toen is Zuckerberg ook op het matje geroepen door de Amerikaanse senaat.” Ook Europese wetgeving, zoals de recent aangenomen Digital Services Act, zet meer druk op de ketel.

Meta heeft de afgelopen jaren steeds meer moderatoren in dienst genomen, die ervoor moeten zorgen dat de huisregels op de verschillende platforms van het bedrijf worden nageleefd. Er werken nu zeker 15.000 mensen wereldwijd als moderator voor Meta. Maar tegelijkertijd „groeit de hoeveelheid desinformatiecampagnes”, zegt Deuze. Het blijft een kat-en-muisspel, aldus Deuze. „In Oost-Berlijn en op de Filipijnen heb je tegenwoordig wel hele fabrieken van mensen die niks anders doen dan ellende van Facebook halen.”