Topambtenaar in de fout bij klokkenluidersaffaire NPO, ‘mag niet nog eens gebeuren’ volgens minister

Rapport Topambtenaar Marjan Hammersma had transparant moeten zijn over haar vriendschap met NPO-voorzitter Shula Rijxman voor ze met een klokkenluider over de publieke omroep in gesprek ging. Ze maakte verschillende verkeerde afwegingen, blijkt uit een rapport van de Auditdienst Rijk.

Voormalig NPO-baas Shula Rijxman
Voormalig NPO-baas Shula Rijxman Foto Koen van Weel / ANP

Marjan Hammersma, de secretaris-generaal van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, heeft fouten gemaakt bij een gesprek dat zij in 2020 had met een klokkenluider die mogelijke misstanden bij de publieke omroep wilde melden. Dat blijkt uit een onderzoek van de Auditdienst Rijk (ADR). De topambtenaar is „niet transparant geweest in het melden van haar vriendschappelijke relatie” met door voormalige NPO-baas Shula Rijxman, aldus minister Robbert Dijkgraaf (Voortgezet en Hoger Onderwijs, D66) dinsdag na publicatie van het rapport. Daardoor is de schijn van belangenverstrengeling ontstaan, concludeert hij.

De klokkenluider wilde tijdens het gesprek in 2020 melding doen over salarisconstructies bij de NPO die in strijd zouden zijn met aangescherpte regelgeving. De melder was destijds echter niet op de hoogte van de vriendschap tussen Rijxman en Hammersma, en Hammersma verzuimde die vriendschap te melden tijdens het gesprek. Het gebrek aan transparantie hierover heeft bij de melder, nadat hij er anderhalf jaar later achterkwam dat de vriendschap bestond, „geleid tot een onveilig gevoel”, aldus Dijkgraaf. Zo’n situatie mag zich „niet nog eens voordoen”.

Daarnaast noemt Dijkgraaf het een „onjuiste afweging” dat Hammersma geen notulist meenam naar het gesprek. Daartoe had de directeur Wetgeving en Juridische Zaken op het ministerie wel geadviseerd. Onduidelijk blijft waarom het gesprek niet is vastgelegd. Wel zaten er door coronacomplicaties vijf maanden tussen de aanvankelijk afspraak en dat advies en het daadwerkelijk gesprek. Hammersma had in 2020 geen directe werkrelatie met Rijxman, aangezien ze niet ging over de Media-portefeuille op het ministerie. Wel vond toenmalig minister Arie Slob (Basisonderwijs en Media, ChristenUnie) Hammersma’s lange staat van dienst en affiniteit met de mediasector er van getuigen dat de melder serieus werd genomen.

Te goeder trouw gehandeld

Hammersma maakt in gespreksverslagen in het ADR-rapport niet de indruk zelf te vinden dat ze de schijn van belangenverstrengeling heeft gewekt. Ze stelt dat ze in haar werk voor meerdere ministeries werk en privé moest scheiden bij de omgang met vertrouwelijke informatie. „Ik heb er geen moment bij stilgestaan, omdat het voor mij zo duidelijk was dat ik werk en privé gescheiden houd.”

Er zijn volgens het ministerie „intensieve gesprekken” geweest met Hammersma, maar Dijkgraaf oordeelt dat ze te goeder trouw heeft gehandeld. „Ze heeft spijt van de afwegingen die zij heeft gemaakt.”

De kwestie kwam aan het rollen toen onderzoeksjournalisten Mark Koster en Ton F. van Dijk voor hun BNR-podcast hun kennis met elkaar deelden. Koster had voor Follow the Money al de innige band van Hammersma en Rijxman beschreven en wist van een gezamenlijke hotelovernachting in Dokkum in augustus 2021. Van Dijk wist op zijn beurt weer dat er een NPO-klokkenluider op gesprek was geweest bij Hammersma nadat deze via twee Kamerleden bij het ministerie was geïntroduceerd. De klokkenluider liet weten aan Van Dijk daarna niets meer te hebben gehoord.

De informatie over salarisconstructies bij de NPO zou voor een deel „neergeslagen” zijn in antwoorden op Kamervragen in het najaar 2020, vermoedelijk over een Rekenkamer-rapport over de NPO. Daarover is terugkoppeling geweest met de melder, blijkt uit het ADR-rapport, waarmee volgens Hammersma niet kan worden volgehouden dat de melder nooit meer wat heeft gehoord na het gesprek. De melder wilde niet meewerken aan het onderzoek van de ADR, dus die kant van de zaak kon niet worden beschreven.

Conform de wet

Slob herinnert zich, in gesprek met de onderzoekers van de ADR, dat er geen melding was gedaan van iets onwettigs. Het zou gaan om constructies die „conform de wet wel konden, maar die wellicht voor de politiek of sector niet wenselijk waren”. Hammersma doet in het rapport geen uitspraken over de inhoud van het gesprek, wegens de vertrouwelijkheid die ze had afgesproken.

Naast dit afgeronde ADR-onderzoek loopt er nog een onderzoek naar „processen bij de NPO en landelijke publieke omroepen die (de schijn van) belangenverstrengeling moeten voorkomen”, dat uitgevoerd wordt door het Commissariaat voor de Media. Aanleiding hiervoor waren Rijxmans vriendschappen tijdens haar ruim vijf jaar als voorzitter van de Raad van Bestuur. Ook toenmalig staatssecretaris Sander Dekker (VVD), toen verantwoordelijk voor de portefeuille Media en dus de financiering van de NPO, bleek met haar op reis te zijn geweest.

Rijxman, tegenwoordig wethouder (Onderwijs, D66) in Amsterdam, stelde dat de voorzitter van de Raad van Toezicht, Tjibbe Joustra, weet had van haar vriendschap met Hammersma. Haar opvolger Frederieke Leeflang oordeelde dat wat betreft de privéomgang met Dekker en Hammersma „verstandig” was geweest als Rijxman bij de compliance officer van de NPO, die adviseert over integriteitskwesties, advies had ingewonnen.