Reportage

Vooral in het voormalige oosten is de Duitse angst voor sociale neergang groot

Protest energieprijzen Terwijl de regering manieren zoekt om de pijn van hoge energieprijzen te verzachten, laait protest tegen de energiepolitiek op.

Demonstratie tegen de hoge energieprijzen in het Duitse Lubmin. Tienduizenden mensen gingen in Duitsland maandag de straat op.
Demonstratie tegen de hoge energieprijzen in het Duitse Lubmin. Tienduizenden mensen gingen in Duitsland maandag de straat op. Foto Joachim Herrmann/Reuters

Overal in Duitsland steken angsten de kop op – voor krimp, voor kou, voor faillissement, voor verpletterende energierekeningen. De grootste economie van Europa lijkt in een recessie te glijden; volgens ramingen van het Ifo-instituut in München krimpt de economie komend kwartaal met een half procentpunt. De Duitse industrie zucht onder de hoge energieprijzen.

De termen waarin de neergang wordt beschreven, liegen er niet om. In een gesprek met journalisten deze maandag zei de voorzitter van werkgeversvereniging BDA, Rainer Dulger, dat het land voor „de grootste crisis ooit” staat. Minister van Economie en Klimaat Robert Habeck (Groenen) noemde de energieprijscrisis maandag een „smeulend vuur, deels staat de tent al in de fik”. Habeck zei er alles aan te willen doen „langetermijnschade” te voorkomen. De manier waarop zal hij deze week nog met zijn coalitiepartners moeten beslechten.

De discussie over de energieprijzen vindt ook plaats op straat. Zoals maandag in Leipzig, waar de partij Die Linke aan het begin van de avond in de buitenlucht een gesprek organiseert over de energiecrisis. Een vakbondsvertegenwoordiger die vindt dat de energiemarkt genationaliseerd moet worden, oogst er applaus. Bij een stand met energieconsultants kunnen bezoekers terecht voor tips en vragen over energiebesparing. Hoe kun je de isolatie van je huis verbeteren, wil een oudere man in een leren jack weten. Daarvoor moet je toch bij je verhuurder zijn, adviseren de energieconsultants. Hoofdschuddend druipt de man af.

Energiebesparingstips

Duitse politici delen al maanden ijverig hun energiebesparingstips. Minister Habeck pochte met hoe kort hij doucht, zijn ministerie lanceerde een campagne met de slogan: „Wie energie bespaart, sterkt de Duitse onafhankelijkheid”. De minister-president van deelstaat Baden-Württemberg Winfried Kretschmann (Groenen) probeerde zelfs het washandje in de wasbak te rehabiliteren als alternatief voor douchen.

Elders in Leipzig verzamelen zich maandagavond naar schatting 2.500 mensen om tegen de hoge gasprijzen te protesteren. Onder de aanwezigen is een groepje vrouwen die duidelijk niets willen weten van overheidsbemoeienis, blijkens hun vlaggen met de tekst: „’n Scheiss muss ich” (in gekuiste vertaling: jullie hebben me niets te vertellen).

„Diplomatie in plaats van wapens”, staat op een spandoek van een ouder echtpaar. De demonstranten, die niet met hun naam in de krant willen, willen vooral vrede, en kunnen de hoge energieprijzen niet loszien van de sancties tegen Rusland en de wapenleveranties aan Oekraïne.

Voor het oudere echtpaar uit wordt een groot spandoek gedragen met de boodschap: „Nord Stream 2 direct open”. Als er gas zou vloeien door de gaspijpleiding, die kanselier Olaf Scholz in februari besloot niet in gebruik te nemen, zouden de gasprijzen niet zo hoog zijn, is de redenering. Dat Nord Stream 1 open is, maar dat Gazprom daar niet langer gas doorheen stuurt, is hier geen veelgehoord argument. De demonstranten vormen een mix van radicaal-rechts en -links, zo is op te maken uit de partijlogo’s op vlaggen en hesjes. „Habeck maakt Poetin verantwoordelijk voor de hoge prijzen!”, roept een vrouw met een microfoon. „Maar wij klagen Habeck aan!”

Nationalisering

Robert Habeck is hoe dan ook de meest bewierookte én de meest bekritiseerde Duitse politicus van het moment. De afgelopen weken neemt de kritiek de overhand, onder meer omdat Habeck al in juli besloot dat gasleveranciers een deel van de hoge kosten voor energie mogen doorberekenen aan Duitse huishoudens. Die hogere rekeningen zouden nodig zijn om de energieleveranciers overeind te houden. Maar de Duitse staat nationaliseerde vorige week de grootste gasimporteur, Uniper, omdat die dreigde om te vallen. Tegelijkertijd werkt het kabinet-Scholz aan een derde hulppakket voor burgers.

De omstreden extra kosten zouden vanaf 1 oktober bij de gasrekening worden opgeteld. Maar die toeslag lijkt nu achterhaald, en de coalitie zoekt met spoed naar een manier om er vanaf te komen. Er lijkt een meerderheid in het parlement te zijn voor een gasprijsplafond. Zowel huishoudens als bedrijven zouden daarmee geholpen kunnen worden. Minister van Financiën Christian Lindner (FDP), die zich zorgen maakt om zijn begroting, zei tegen de Frankfurter Allgemeine Zeitung dat hij open staat voor een prijsplafond, mits er ook andere energiebronnen worden aangesneden. Oude kolencentrales zouden opnieuw in gebruik moeten worden genomen en kerncentrales zouden langer moeten blijven draaien, een voorwaarde die voor coalitiepartner de Groenen maar moeilijk te verkroppen zal zijn.

De demonstratie in Leipzig op maandagavond was niet de enige in Duitsland. Bij protesten in de deelstaten van de voormalige DDR gingen volgens Tagesschau ongeveer 80.000 mensen de straat op. „In het voormalige oosten”, zegt vakbondsvrouw Manuela Grimm in Leipzig, „zijn de mensen bijzonder angstig voor sociale neergang.” In de Leipziger Volkszeitung waarschuwde de chef van de Saksische veiligheidsdienst Dirk-Martin Christian dat het zogenoemde precariaat, de groeiende onderklasse met weinig sociale en economische zekerheid, bijzonder vatbaar is voor ondemocratisch gedachtegoed. „Rechts-extremisten” zouden in de winter mogelijk met „gaarkeukens, kledinguitgiftes, en verwarmde ruimtes” kunnen proberen mensen aan zich te binden.