De religieuze leiders in Iran maken zich zorgen

Protestgolf in Iran De huidige protesten in Iran worden door hun omvang al historisch genoemd. In Koerdisch gebied zou sprake zijn van een ‘revolutionaire sfeer’. Houden de betogers het vol, ondanks de repressie? Vijf vragen over de aanhoudende protesten in Iran.

Protesten in Teheran, gefotografeerd door betogers.
Protesten in Teheran, gefotografeerd door betogers. Foto via AP

Ook als het regime de huidige protestbeweging de kop weet in te drukken zal Iran nooit meer hetzelfde zijn, zegt een aantal betogers. De vele vrouwen die eraan deelnemen en de saamhorigheid waarmee mensen uit alle lagen van de bevolking het hoofd bieden aan het brute geweld van de autoriteiten, maken deze protesten volgens velen alleen al historisch. Vijf vragen over een crisis, die de religieuze leiders van het land hevige zorgen baart.

1 Wat is er momenteel aan de hand in Iran?

Al anderhalve week wordt er in tientallen steden gedemonstreerd. Niet overdag, wanneer de meeste mensen aan het werk zijn en het ook te warm is voor betogingen, maar wel in de avond. Ondanks keiharde repressie – de autoriteiten aarzelen niet met scherp te schieten en er vielen al tientallen doden – gingen ook deze maandagavond in de hoofdstad Teheran, in Mashad in het oosten, in Koerdische plaatsen in het noordwesten en in veel andere steden weer duizenden mensen de straat op. Hoeveel precies is moeilijk te zeggen, omdat het regime het internet vaak goeddeels platlegt, in de hoop zo communicatie tussen betogers onderling en met de buitenwereld te dwarsbomen.

Protesten in Teheran, door een betoger vastgelegd in een video.

Foto via AFP

Toch lijken zich uit angst voor geweld minder mensen op straat te wagen dan een week geleden. Veel betogers kiezen nu voor andere methoden. Zo wordt er meer graffiti aangebracht met leuzen tegen het regime van de bejaarde ayatollahs, die steeds minder de waarden van de geseculariseerde samenleving belichamen. Het kost de autoriteiten veel moeite die te verwijderen van de gebouwen. Andere betogers klimmen op platte daken en zingen luidkeels hun protestliederen. Ook scheuren ze grote portretten van ayatollah Khomeiny, de stichter van de Islamitische Republiek, en van de huidige opperste leider, ayatollah Ali Khamenei, van borden en muren af. ‘Dood aan de dictator’ roepen ze daarbij. Waren de betogingen vorige week nog vaak ludiek, met dansende vrouwen, inmiddels hebben ze een grimmiger karakter, waarbij vaak autobanden in brand worden gestoken. Sommige waarnemers – niet louter van regeringszijde – stellen dat het nu om een opstand gaat. De regering noemde de betogers dit weekend „muiters” en beloofde hard tegen hen op te treden.

2 Wat was de aanleidingvoor deze jongste protestgolf?

De vonk in het kruitvat was de hardhandige arrestatie twee weken geleden in Teheran door agenten van de gehate zedenpolitie van de 22-jarige Mahsa Amini. Haar hoofddoek zou te los om het haar hebben gezeten. Wat er vervolgens gebeurde, is omstreden. De autoriteiten stellen dat Mahsa aan een hartaanval overleed. Als meisje had ze volgens hen al een hartoperatie ondergaan. Leugens, roept haar vader, ze is nooit geopereerd en had een goede gezondheid.

Getuigen meldden dat de agenten Amini zo hard op het hoofd sloegen dat ze in coma raakte en daaraan is overleden. Veelzeggend is ook dat haar vader het autopsierapport van zijn dochter niet mocht zien. Artsen in het ziekenhuis waar ze werd behandeld zijn bedreigd met sancties als ze ook maar iets over Amini’s zaak zouden loslaten. Ook drong het regime aan op een begrafenis ’s ochtends vroeg of zelfs ’s nachts zodat de kans op onrust kleiner zou zijn.

De ouders negeerden dit en meteen na Mahsa’s teraardebestelling braken de eerste demonstraties en de eerste ongeregeldheden uit. Niloufar Hamedi, een journaliste in Teheran die tot het ziekenhuis doordrong en het verhaal van de hartaanval hielp ontkrachten, is opgepakt en verblijft nu in een isoleercel in de beruchte Evin-gevangenis. Ook negentien andere journalisten zitten vast.

Protesten in Mashad, in het noordoosten van Iran, door een betoger vastgelegd in een video.

Foto via AFP

3 Wie gaan er vooral de straat op om te demonstreren?

Voorop bij veel demonstraties lopen vrouwen, vooral jonge vrouwen. Zoiets is op deze schaal niet eerder gebeurd. ‘Vrouw, leven, vrijheid’, scandeerden duizenden van hen. Massaal deden ze hun verplichte hoofddoeken af en velen knipten hun haar af, een oud rouwritueel maar ook een teken van solidariteit met Mahsa Amini. Anderen staken hun hoofddoeken demonstratief in brand.

Opvallend bij de huidige protesten is dat mensen van heel verschillende sociale achtergronden aan de protesten meedoen. Zelfs in een wijk van Teheran als Naziabad, waar overwegend conservatieve moslims wonen, riepen mensen ‘Dood aan de dictator’, zoals een lokale Iraanse journalist in een boodschap aan deze krant noteerde.

Bij veel betogingen zijn mannen overigens al met al toch nog in de meerderheid. Zij steunen de vrouwen in hun verzet tegen de hoofddoek en de vernederingen die ze al decennia moeten ondergaan van de kant van het regime.

Massaal deden vrouwen hun verplichte hoofddoeken af, knipten ze hun haar af, een oud rouwritueel

Daarnaast spelen nog andere grieven mee. De afgelopen paar jaar hebben de conservatieve leiders hun greep op het staatsapparaat aanzienlijk versterkt. Ebrahim Raisi, vijf jaar geleden nog kansloos verslagen, is sinds vorig jaar president en tracht een zeer conservatief stempel op het land te drukken. Maar het gaat ook economisch slecht, zowel door de wijdverbreide corruptie als door de Amerikaanse sancties. Veel Iraniërs hebben moeite om rond te komen. Dat was in 2019 ook al reden voor grootschalige ongeregeldheden.

Teheran, woensdag 21 september.

Foto via AP

4 Welke rol speelt de door betogers bekritiseerde zedenpolitie?

De zedenpolitie, de Gasht-e-Ershad, is een onderdeel van de Iraanse politie dat toeziet op de naleving van strenge islamitische leefregels. Bijvoorbeeld op geheelonthouding maar ook op naleving van de kledingvoorschriften. De vrouw wordt geacht een hoofddoek te dragen die het haar helemaal bedekt en ook verder kleding aan te hebben die haar vormen zoveel mogelijk verhult. Dit om vrouwen te beschermen tegen mannen die anders in verleiding kunnen raken hen lastig te vallen.

Al sinds de Islamitische Revolutie van 1979 is er een kat-en-muisstrijd gaande tussen de zedenpolitie en veel Iraanse vrouwen, die steeds weer kijken hoever ze de regels kunnen oprekken. Juist afgelopen zomer gaf Raisi nieuwe instructies voor een strakker toezicht. Zo zouden ook camera’s op straat moeten worden ingezet om betere naleving af te dwingen.

Mannen steunen de vrouwen in hun verzet tegen de hoofddoek en tegen de vernederingen die ze al decennia moeten ondergaan

De laatste weken werden al meer vrouwen op straat door de zedenpolitie lastiggevallen. Hoewel de zedenpolitie aan de wieg stond van de huidige onrust, speelt ze op het moment geen grote rol. Nu spelen de Basij, een soort militie die ook vaak optreedt als een eigenmachtige religieuze politie, en de Revolutionaire Garde de hoofdrol bij de pogingen van het regime om de onrust de kop in te drukken.

5 Waarom is het extra onrustig in de Koerdische gebieden van Iran?

De Koerdische minderheid, zo’n tien procent van de bevolking, voelt zich al decennia achtergesteld. De dood van Mahsa Amini, vermoedelijk door toedoen van de zedenpolitie en de wijze waarop de autoriteiten dat in de doofpot poogden te stoppen, zorgde dan ook voor een schok in het Koerdische noordwesten van Iran.

Meer nog dan elders braken er protestbetogingen uit. In het stadje Oshnavieh (Sino in het Koerdisch) maakten de betogers zich afgelopen weekend zelfs meester van veel overheidsgebouwen. „Het lijkt alsof er een echte revolutie plaatsvindt”, aldus Soran Mansournia, een Iraanse Koerd in Nederland die de ontwikkelingen op de voet volgt. Dat liet de regering echter niet op zich zitten. De gevreesde Revolutionaire Garde stelde met veel geweld orde op zaken: soldaten gingen van deur tot deur om arrestaties te verrichten.

Ook vuurde de Iraanse regering tot tweemaal toe raketten af op Iraanse ballingen vlak over de grens in Irak, die tot verzetsgroepen zouden behoren.

Lees ook: Felle protesten in Iran: Jina is een symbool van onze onderdrukking geworden