Opinie

Laat kwetsbare Russen en Wit-Russen wél toe tot de EU

Rusland De strenge EU-visumbeperkingen tegen Russische en Wit-Russische paspoorthouders treffen ook veel minderheden en politieke tegenstanders van Poetin, schrijven , en .

Foto Florian Gaertner/Getty Images

De problemen waar politieke keuzes toe kunnen leiden komen vaak pas goed in beeld als je hun praktische consequenties gaat overzien. Dit geldt ook voor de visumbeperkingen en financiële sancties vanwege de Russische oorlog in Oekraïne. Onder die financiële sancties valt het bevriezen van de bankrekeningen van Russen en Wit-Russen. Poetins aankondiging van een gedeeltelijke mobilisatie is aanleiding om ons visumbeleid voor Russen te heroverwegen, aldus de invloedrijke Franse ex-diplomaat Gérard Araud. Op welke manier zijn de visumbeperkingen en sancties nu zinvol?

Voorstanders benadrukken dat sancties Rusland politiek en economisch treffen en dat visumbeperkingen Russische toeristen uit de EU weren. Sceptici onderstrepen de noodzaak van sociale en diplomatieke interactie en de twijfelachtige effectiviteit van de sancties. Doordat beide groepen het debat vooral in of/of-dilemma’s voeren, blijft buiten beeld dat sancties en visumstops veel mensen treffen die zich tegen deze oorlog verzetten of er zelf slachtoffer van zijn, en die Rusland of Wit-Rusland dringend willen of moeten verlaten.

In Russische en Wit-Russische paspoorten zitten complexe politieke, etnische en seksuele identiteiten verscholen: die van tegenstanders van Poetin en Loekasjenko, lhbtqia+ identiteiten of van bijvoorbeeld Joodse, Centraal-Aziatische of Oekraïense minderheden. Het EU-visum- en -sanctiebeleid treft hen hard, net als bijvoorbeeld Oekraïense vluchtelingen die hun paspoort verloren in de chaos van de oorlog en alleen konden vluchten door eerst een grens met Rusland te passeren.

Verandering en differentiatie van het beleid is nodig voor ten minste twee categorieën personen en organisaties uit Wit-Rusland en Rusland. De eerste groep betreft de vele dissidenten die niet in aanmerking komen voor humanitaire visa. Humanitaire visa zijn alleen een optie voor de politiek meest zichtbare en ernstige gevallen. Voor mensen als de Russische journalist Ivan Safronov bijvoorbeeld, die net 22 jaar celstraf voor landverraad heeft gekregen, of Aleksandr Feduta, een Wit-Russische literatuurwetenschapper die tot tien jaar gevangenis is veroordeeld voor het provoceren van de geheime dienst. Maar de kans dat zij kunnen vluchten is miniem, en humanitaire visa worden zelden afgegeven. Zelfs aanvragen voor Duitse humanitaire visa door de stafleden van Aleksej Navalny, Vadim Kobzev en Alexander Soerinov, zijn recent geweigerd omdat er onvoldoende bewijs was dat ze gevaar liepen.

Het visumbeleid moet dus ten eerste een veilig vertrek mogelijk maken voor journalisten, wetenschappers en andere critici voor wie humanitaire visa niet haalbaar zijn omdat zij (nog) niet actief vervolgd worden. Hun bankrekeningen zijn vaak wel van overheidswege bevroren om hun politieke activisme, ze ondergaan regelmatig directe politie-inmenging in hun privéleven – en sinds vorige week dreigt voor alle jonge mannen onder hen bovendien mobilisatie.

Gemarteld

Dit zijn mensen die in de loop der jaren tegen Loekasjenko en Poetin opstonden en die sinds de oorlog onder toenemend gevaar moeten werken. Velen van hen zijn geïntimideerd en gemarteld door de politie, gebeurtenissen die vorig jaar uitgebreid in Europese media verslagen werden maar die door de oorlog naar de achtergrond zijn verdwenen. Het is begrijpelijk dat deze mensen minder aandacht krijgen dan de miljoenen Oekraïners die de oorlog nu in directe nood brengt, maar dat maakt het niet rechtvaardig of verstandig om uniform beleid te hanteren ten aanzien van alle Russen en Wit-Russen.

Lees ook: Veilig je been breken, om maar niet te hoeven vechten

De tweede groep die beter beschermd moet worden betreft een aantal bedreigde minderheden. Zij hebben bijvoorbeeld aan lhbtqia+ bewegingen deelgenomen of andere burgerinitiatieven ontplooid die op gespannen voet staan met het Kremlinbeleid, of ze vertegenwoordigen etnische groepen die het extra zwaar hebben, zoals bijvoorbeeld Centraal-Aziatische, Baltische, Joodse, Wit-Russische, of Oekraïense minderheden. Door de sancties kunnen zij nauwelijks nog netwerken onderhouden omdat ze bijvoorbeeld Zoom-accounts niet meer kunnen betalen. Sommigen zijn buiten acuut gevaar omdat ze naar buurlanden als Georgië of Turkije zijn uitgeweken. Ook daar treft het sanctiebeleid echter zowel hun persoonlijke levens als hun politieke slagkracht. Door geblokkeerde bankrekeningen en een gebrek aan perspectief op hulp vanuit de EU is deze grote groep elke handelingsmogelijkheid ontnomen. Georgië weert bovendien steeds meer Russen en de situatie in Armenië is verre van veilig door het conflict met Azerbeidzjan. Overigens worden ook minderheden extra hard getroffen door de mobilisatie: afgelopen week circuleerden zorgwekkende beelden van gedwongen rekruteringen van etnische minderheden in oostelijke regio’s van Rusland.

Netwerken

Juist deze groepen zijn nodig voor het onderhouden van transnationale solidariteitsnetwerken, die nu met te weinig middelen journalisten, wetenschappers en ngo’s uit zowel Oekraïne als Rusland en Wit-Rusland proberen te ondersteunen.

Ook diplomaten en wetenschappers moeten contacten kunnen blijven onderhouden. Dit ook met het oog op de Europese veiligheid en stabiliteit. Duurzame financiering blijft intussen nodig voor onderzoek naar de regio en voor initiatieven door in de EU wonende of genaturaliseerde Wit-Russen en Russen op het gebied van democratisch en anti-imperialistisch onderwijs, democratische ngo’s en politiek activisten. Dit type initiatieven zien we al toenemen in Nederland en ook elders in de EU.

Om deze oorlog zo snel mogelijk te beëindigen hebben we, kortom, baat bij een meer genuanceerd beleid dan een simpel ‘ja’ of ‘nee’ tegen sancties. De EU moet gedifferentieerde maatregelen ontwikkelen om dissidente of bedreigde Russen en Wit-Russen en in de EU verblijvende of genaturaliseerde Wit-Russen en Russen te ondersteunen. Niet alleen deze groep, maar ook Europa is gebaat bij effectiever en genuanceerder bankprocedures en gedifferentieerder en wendbaarder visumbeleid.