Tussen de gehavende gezichten van gevangen soldaten zoekt een dochter haar vader

ZAP Hij was 19 toen hij in 1941 werd gemobiliseerd, de vader van schrijfster Sana Valiulina. In Duitsland belandde hij in krijgsgevangenschap, daarna in de strafkampen van Stalin. Hij sprak er later nooit over. Maar dochters hebben niet altijd woorden nodig om hun vaders leed te voelen, blijkt in Wend je lichaam naar de zon (NTR).

Russische krijgsgevangenen uit de Tweede Wereldoorlog werden bij thuiskomst in de Sovjet-Unie als landverraders gestraft.
Russische krijgsgevangenen uit de Tweede Wereldoorlog werden bij thuiskomst in de Sovjet-Unie als landverraders gestraft. NTR

Op de dag dat president Poetin verordonneert dat er nog eens 300.000 Russische soldaten naar het front in Oekraïne moeten, en dat vrijwillige overgave of desertie bestraft zal worden met tien jaar cel, werden woensdagavond in Wend je lichaam naar de zon (NTR) de scherven geruimd die de vórige oorlog achterliet. Ai, ai, ai, kermt schrijfster Sana Valiulina zachtjes, kijkend naar bewegende beelden van Sovjet-soldaten, gevangen genomen door de Duitse vijand. Het is WOII. Ziet ze tussen al die gehavende, ouwelijke jongensgezichten dat van haar vader?

Gemobiliseerd in 1941, hij was 19. Gedropt als parachutist in vijandelijk gebied, met vliegangst en al. Die sprong is het begin van zijn odyssee die veertien jaar zal duren. Daarna keert hij huiswaarts, trouwt, krijgt twee dochters, Sana is de jongste. Maar over wat hij in die jaren heeft meegemaakt, zal hij tot zijn dood zwijgen.

Dochters hebben lang niet altijd woorden nodig om hun vaders leed te voelen. Sana Valiulina weet als tienjarig meisje al dat haar vader is zoals hij is „door wat hij heeft doorgemaakt”. In de film die Aliona van der Horst met haar (en haar zus) maakte, zoekt ze het verhaal dat haar nooit is verteld.

En dat levert een gedicht op van anderhalf uur. Weinig woorden, maar wat er wordt gezegd is raak en mooi. Uniek historisch beeldmateriaal van mannen die eerst soldaat gemaakt werden, toen krijgsgevangene en daarna werkslaaf in de goelags, Stalins strafkampen. De stem van haar vader horen we door voorgelezen fragmenten uit zijn brieven, zijn dagboek en we zien pentekeningen en geschilderde miniatuurtjes die hij al die jaren vanuit de goelag stuurde aan een meisje dat hij nog nooit had ontmoet. Na zijn vrijlating trouwde hij met haar.

Russisch of Nederlands, weifelt Sana Valiulina aan het begin van de documentaire. Ze spreekt het allebei, ze woont al dertig jaar in Nederland, ze was 25 toen ze kwam. Om over haar vader te kunnen spreken kiest ze haar moedertaal, Russisch. „Ik wil dat hij me verstaat.” We zien haar turen naar de beelden van soldaten die zich voortslepen, de doden op een kar achter zich aan. Haar vaders gezicht ontwaart ze niet, maar ze herkent hem in de doodse blikken van al die mannen. Vijf miljoen Sovjet-soldaten zoals hij kwamen in handen van de Duitsers, het dreigement van opperbevelhebber Stalin ten spijt: krijgsgevangenschap diende vermeden te worden, desnoods ten koste van hun leven. Hitlers manier om van die miljoenen krijgsgevangenen af te komen was om ze te laten verhongeren. In ruil voor eten liepen sommige soldaten over naar de andere kant om voor „das Vaterland” te vechten. Valiulina souffleert zachtjes de stomme beelden van overgelopen soldaten in vijandig uniform. Hun monden zeggen: „Heil Hitler.” Heeft haar vader toen soms ook zijn land verraden?

Verdwaalde schaapjes

Eindeloos zit Valiulina met haar zus in de trein op weg naar wat ze als kind zo mooi vond klinken: de Goelag Archipel. Toen de oorlog over was en de vijand was verslagen, commandeerde Stalin zijn „verdwaalde schaapjes” terug naar Moedertje Rusland. Van de 5 waren er nog 2 miljoen krijgsgevangenen over en zij werden direct bij thuiskomst als landverraders in veewagons naar straf -en werkkampen getransporteerd. Tien jaar zou haar vader daar verblijven. „Wie heeft wie verraden? Hij het vaderland, of het vaderland hem?”

De film is opgedragen aan al die mannen die daarna zwegen. „Als ouders sterven, blijven de kinderen achter als gevolg zonder oorzaak”, zegt Valiulina in de eerste paar minuten. Op het eind van haar reis stelt ze vast dat ze haar vader heeft willen troosten. En dat lijkt gelukt. Gevolg heeft oorzaak gevonden.