Na ruim dertig jaar is het Evoluon weer een museum. Met de boodschap: ‘Vroeger was niet alles beter!’

Technologie Na ruim dertig jaar zal het Evoluon in Eindhoven weer een museum zijn. Het gaat verder waar het begon: met een blik op de toekomst, aan de hand van technologie.

De bovenste verdieping van het Evoluon is ingericht als toekomstkermis.
De bovenste verdieping van het Evoluon is ingericht als toekomstkermis. Foto Joep Jacobs

De allergrootste crisis van dit moment is: denken dat deze tijd een crisistijd is. Wie zwaar toe is aan lichtere gedachten kan terecht in Eindhoven, want het Evoluon gaat weer open voor publiek – de afgelopen ruim dertig jaar waren er alleen besloten congressen.

Een expositie met een opwekkende boodschap markeert de heropening. Titel: RetroFuture. Over: ‘De geschiedenis van de toekomst.’

Maar eerst even gewoon terug naar het verleden. Het Evoluon is al sinds 1966 een iconisch bouwwerk. Als een immense ufo staat het in het westen van Eindhoven. Het was een geschenk aan de lichtstad van Philips ter ere van het 75-jarige bestaan van het bedrijf. Het zou tonen hoe techniek het leven steeds lichter en mooier kan maken.

Tegelijk maakte Philips van het Evoluon ook een beetje een showroom. Het bedrijf etaleerde hier, geheel passend in de tijdgeest van toen, een stralende toekomst vol technologische vooruitgang. Astronauten maakten de ene ruimtereis na de andere; miljoenen mensen zaten gekluisterd aan de televisie die was doorgedrongen tot vrijwel alle huiskamers.

Het Evoluon ontving miljoenen bezoekers die er alvast konden spelen met nieuwe technologische vondsten voor in huis. Totdat Philips in de loop van de jaren 80 wegzakte in een crisis; het Evoluon sloot in 1989 z’n deuren voor het grote publiek.

Het nieuwe Evoluon, dat vanaf komende zondag dat publiek weer ontvangt, gaat verder waar het vorige was gebleven. „Het is onze plicht optimistisch te zijn over de toekomst”, zegt kunstenaar en filosoof Koert van Mensvoort, de drijvende kracht achter de wederopstanding.

Te zien in RetroFuture (rechtsonder op de foto): de auto annex tijdmachine uit de film Back to the Future. Foto Jip Barth

Van het enigszins naïeve vooruitgangsgeloof uit de sixties is nu geen sprake. In de exposities wil het Evoluon verhalen vertellen die van alle tijden zijn, die tot nadenken stemmen.

Pessimisme werkt verlammend

Om alvast discussies te voeden, geeft optimist Van Mensvoort enkele voorbeelden van pessimisme dat later ongegrond bleek te zijn: „Aristoteles schreef 2.300 jaar geleden: ‘De steden worden te groot, en daardoor onbestuurbaar.’ Kerkvader Tertullianus waarschuwde in de derde eeuw na Christus al voor het gevaar van overbevolking. In 1968 waarschuwde Paul Ehrlich voor massale sterfte door hongersnood, in zijn boek The Population Bomb. Wat zien we nu? Mondiaal gezien is sterfte door overgewicht enorm toegenomen en door honger juist gedaald.”

Waarop Van Mensvoort overigens nog wel een disclaimer laat volgen: „Natuurlijk heeft de mensheid enorme problemen te overwinnen: klimaatverandering, pandemieën, voedseltekorten in delen van de wereld, oorlogen. Het punt is: pessimisme werkt verlammend en kweekt angst. Dit ondermijnt de ontwikkeling van nieuwe kennis en creativiteit.”

De openingstentoonstelling is er dan ook een met een missie, zo blijkt uit de begeleidende teksten: bezoekers ‘future-proof maken’, want als het verleden één patroon toont, dan dit: ‘De toekomst herhaalt zich voortdurend.’ En vooral ook: ‘Vroeger was niet beter!’

Simpele, eenduidige verhalen worden in RetroFuture niet verteld. Geen: kijk eens hoe Leonardo da Vinci ruim vijfhonderd jaar geleden al vliegtuigen ontwierp! Da Vinci ontbreekt niet in het nieuwe Evoluon, maar is daar wel in een context geplaatst van heel wat successen en mislukkingen in de geschiedenis van de luchtvaart.

Enkele dagen voor de opening is de expositie nog volop in aanbouw. Curator Mieke Gerritzen leidt rond. „Dit gebouw is overweldigend”, zegt zij op de begane grond, in het midden van een cirkelvormige bouwwerk, afgedekt door een immense koepel.

Hoe toon je in dit futuristische gebouw verhalen die van álle tijden zijn? Over angst voor de toekomst. Over wilde voorspellingen, die vaker niet dan wel zijn uitgekomen. Over gekke vondsten, die achteraf bezien helemaal niet zo gek zijn gebleken.

Gerritzen: „De film 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick heeft mij op het idee gebracht om verschillende tunnels onder de koepel van het Evoluon te bouwen. Die zorgen voor aparte werelden, verschillende perspectieven binnen de immense ruimte van het gebouw als geheel.”

Klik voor volledige foto:

Advertentie uit 1968 voor schoonmaakmiddel Lestoil: ‘Women of the future will make the moon a cleaner place to live.’
Illustratie uit 1930: ‘Beeldbellen’, in een album vol futuristische verwachtingen, uitgegeven door de Duitse margarinefabrikant Echte Wagner.

Kubricks tunnel is een klassieke scène uit de filmgeschiedenis: astronaut Dave Bowman (gespeeld door Keir Dullea) maakt hierin een tijdreis, omringd door hallucinerende stralen, die sneller gaan dan het licht. In haar tunnels toont Gerritzen ‘eeuwige dromen’ en ‘tijdloze uitdagingen’.

Al duizenden jaren laten wetenschappers en kunstenaars hun verbeelding spreken, wat Gerritzen in de namen van de tunnels heeft verwerkt. Ze willen ‘vliegen als een vogel’, ‘nooit meer werken’, ‘een paradijs op aarde stichten’, ‘alles weten’, ‘eeuwig leven’.

De tunnel over de vliegende mens is ingericht als passagiersvliegtuig, inclusief beeldscherm in elke stoel. Te zien is een vermakelijke selectie van filmfragmenten, waarin mensen zich als vogels en/of raketten door het luchtruim bewegen.

Vooral de mix van beeldstijlen is fascinerend: van knullig knip- en plakwerk uit films van een eeuw geleden tot en met recente hightechanimaties. Wie intussen vanuit z’n vliegtuigstoel even door de kleine raampjes naar buiten kijkt, ziet een bonte verzameling vliegende objecten langsflitsen, inclusief heksen op bezemstelen.

Duivels pact

De tentoonstelling toont niet alleen toekomstbeelden van vroeger, in fotografie, schilderkunst, design en filmfragmenten, tien kunstenaars laten ook nieuw werk zien.

Oeroud is de droom over kennis die oppermachtig maakt. Zie het klassieke Faust-thema: een duivels pact, een dodelijke poging méér te weten dan God. Maar nieuw is de verbeelding hiervan, door de Amerikaanse kunstenaar Michael Mandiberg, die grote delen van de Engelse Wikipedia heeft uitgeprint en heeft gebundeld in 7.471 boeken.

De Nederlandse kunstenaar Rob Schröder maakte een spookhuis met historische filmbeelden van rampen op de ene wand en daar tegenover levensgrote portretten van een machtig gezelschap. Onder hen: Donald Trump, Elon Musk, Marine Le Pen en Kim Jong-un. Wie de beelden bekijkt, mengt zich als vanzelf in duistere kringen.

Het is meer dan kijken en lezen, bij deze verhalende tentoonstelling. Tegenstrijdige visies prikkelen voortdurend tot verbazing en discussie. Het is ook een heuse belevenis, vooral op de hoogste ring onder de koepel van het Evoluon, die als kermis is ingericht. Met lasergamen, waarbij je organen in het lijf van een varken probeert te raken. Of in een tijdmachine die bezoekers door de lucht laat zweven, kijkend door een VR-bril, en ze laat loskomen van ruimte en tijd.

De expositie is vooralsnog bedoeld voor een half jaar. En dan? De komende tien jaar fungeert het Evoluon als broedplaats van Next Nature, centrum voor onderzoek en evenementen in de driehoek van natuur, techniek en design, waaraan Koert van Mensvoort leiding geeft.

„De eerste twee à drie jaar presenteren we voorgerechten”, zegt hij. „Het hoofdgerecht volgt in 2025. Dan gaan we op reis met Ruimteschip Aarde. De grote vraag van dit moment is immers: hoe brengen we onze planeet weer een etappe verder in een fascinerende ontdekkingsreis? Met in het achterhoofd het prachtige citaat van de Canadese filosoof en onderzoeker Marshall McLuhan: ‘There are no passengers on Spaceship Earth. We are all crew.’ ”