Opinie

Stop met verdere versobering van de gevangenissen

Detentie Bezuinigingen in het gevangeniswezen dreigen ten koste te gaan van de veiligheid, ook die van de samenleving, schrijft .

Cel in de Penitentiaire Inrichting Krimpen aan den IJssel.
Cel in de Penitentiaire Inrichting Krimpen aan den IJssel. Foto Ramon van Flymen/ANP

Minister Franc Weerwind (Rechtsbescherming, D66) staat voor een grote uitdaging nu is gebleken dat de Dienst Justitiële Inrichtingen structureel geld tekort heeft gehad in de afgelopen jaren. De minister heeft een aantal radicale bezuinigingsvoorstellen reeds van tafel gewezen in een recente brief aan de Tweede Kamer.

Het is ingewikkeld om aandacht te vragen voor het gevangeniswezen wanneer er vele andere prangende dossiers liggen, ook op het bureau van minister Weerwind. Het wel en wee in gevangenissen is minder zichtbaar en betreft ook nog eens mensen die de sympathie van de samenleving verloren hebben. Toch is gevangenisbeleid ook sociaal en veiligheidsbeleid dat heel Nederland treft.

Het gevangeniswezen heeft in de afgelopen tien jaar al te maken gehad met bezuinigingen die onder meer hebben geleid tot de sluiting van inrichtingen, de uitbreiding van meerpersoonscellen en een versobering van dagprogramma’s.

Zo is het gebruik van meerpersoonscellen in het afgelopen decennium geïntensiveerd, omdat het een goedkope manier is om capaciteit flexibel uit te breiden. Het delen van een cel gaat echter vaak gepaard met irritaties; mensen in meerpersoonscellen rapporteren lager welzijn en meer wangedrag wanneer zij, respectievelijk, de voorkeur geven aan een eenpersoonscel of een slechte relatie hebben met hun celgenoot. Voor medewerkers is het toewijzingsproces een extra administratieve last en kan het bijdragen aan gevoelens van onveiligheid.

Veiligheid

Verdere kaalslag treft het hart van wat we met een gevangenisstraf zouden moeten bereiken: het bewaren van veiligheid (in gevangenissen en maatschappij) en het voorbereiden van gedetineerden op een verantwoorde en perspectiefvolle terugkeer.

Het rapport van PwC markeert een mogelijk kantelpunt: hoe zien we de toekomst van ons gevangeniswezen? Gevangenissen zouden ten minste humaan en veilig moeten zijn, maar beter nog: zinvol. Gelukkig heeft Nederland een goede basis om op te bouwen, met gevangenissen waar het menselijke contact tussen gedetineerde en personeel centraal staat. Investeringen in personeel en hun opleiding betalen zich uiteindelijk uit in rust en veiligheid in detentie.

Lees ook: Re-integratie gedetineerde stokt door lange wachttijd voor verlof

Onlangs bezocht ik een Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC), waar zorg in combinatie met veiligheid centraal staat. Hier wordt gezocht naar maatwerkoplossingen om detentie tegelijk humaan, veilig en zinvol te maken. In de praktijk betekent dit kleine afdelingen, veel begeleiding en contact met instanties die verantwoordelijk zijn voor nazorg. Ik zag in deze PPC hoe ook ernstige gedragsproblemen beheersbaar werden gemaakt.

Dergelijke zorg is kostbaar, maar onontbeerlijk gezien de problematiek van de populatie. Het zou juist een speerpunt moeten zijn van het gevangenissysteem, omdat het samenleving uiteindelijk veiliger maakt.

Risico op recidive

Om met een gevangenisstraf verandering te bewerkstelligen en daarmee het risico op recidive en nieuwe slachtoffers te verkleinen, is het noodzakelijk dat een gevangenisstraf selectief en doelgericht wordt toegepast en wordt ingevuld met activiteiten die bijdragen aan re-integratie. Door korte gevangenisstraffen uit te voeren met minimale vrijheidsbeperkingen, zouden mensen zelfs hun baan buiten de muren kunnen behouden. Dit was voorheen mogelijk in de (zeer) beperkt beveiligde inrichtingen en tegenwoordig op de beperkt beveiligde afdelingen.

Behoud van een baan en andere pro-sociale bindingen is belangrijk. Uit onderzoek, ook in Nederland, is herhaaldelijk gebleken dat mensen (met een vergelijkbare delictsachtergrond) die een taakstraf krijgen een lager risico op recidive hebben dan mensen die een gevangenisstraf moeten uitzitten. Recent Noors onderzoek suggereert echter dat een gevangenisstraf mogelijk wel potentie heeft om recidive te verminderen onder een deel van de doelgroep (mensen zonder baan), mits deze gericht is op re-integratie. Voor mensen met een baan heeft een gevangenisstraf juist negatieve gevolgen.

Onderwijs-, opleidings- en re-integratieactiviteiten kunnen niet alleen een beter perspectief na vrijlating bieden, ze zijn ook essentieel om de orde te bewaren in gevangenissen, omdat ze verveling en overlast tegengaan. Daarmee dragen ze ook bij aan een veiligere werkomgeving voor personeel.

Verdere versobering van detentie-omstandigheden kan de maatschappij duur komen te staan. De gevangenis is geen eindstation en biedt juist de kans om bij te sturen in levens van veelal jonge mensen die een positieve bijdrage aan de maatschappij kunnen leveren. Geef gedetineerden en personeel die kans.