Analyse

Prinsjesdag had een feestje voor kabinet-Rutte IV moeten worden

Prinsjesdag 2022 Na kritiek dat het kabinet te laat in actie kwam in de energiecrisis, wil het deze begrotingsweek een publicitaire inhaalslag maken.

Minister-president Mark Rutte en minister Micky Adriaansens (Economische Zaken en Klimaat) bezoeken de bakkerij Lekker Brood. Veel bakkers zijn gedwongen hun productprijzen te verhogen vanwege oplopende grondstof- en energieprijzen.
Minister-president Mark Rutte en minister Micky Adriaansens (Economische Zaken en Klimaat) bezoeken de bakkerij Lekker Brood. Veel bakkers zijn gedwongen hun productprijzen te verhogen vanwege oplopende grondstof- en energieprijzen. Foto Bart Maat/ANP

Deze Prinsjesdag had voor het kabinet-Rutte IV een feestje moeten worden: het had gehoopt te kunnen pronken met grote miljardeninvesteringen in zijn eerste echte begroting. In plaats daarvan zit Rutte IV weer in de crisismodus en kijkt het kabinet niet jaren, maar slechts maanden vooruit. Grote zorgen over een onzekere winter domineren het politieke debat. De oorzaak is niet zoals vorig jaar het grillige coronavirus, maar een snel escalerende energiecrisis en de angst dat burgers financieel – én daadwerkelijk – in de kou komen te zitten.

Net als in de coronacrisis krijgt het kabinet van de oppositie het verwijt te traag te reageren. Eind augustus sloot Rutte IV al een deal over 17 miljard aan koopkrachtreparatie volgend jaar, maar de coalitiepartijen hielden ondanks de crisissfeer vast aan de traditie om tot Prinsjesdag niet over de begrotingsplannen te praten. Premier Mark Rutte (VVD) en minister van Financiën Sigrid Kaag (D66) hielden lang vol dat er dit jaar niets meer aan de torenhoge energierekeningen van burgers kon worden gedaan, tot andere landen lieten zien dat het wél kon. Het resultaat: tot vlak voor Prinsjesdag voert het kabinet topoverleg, zelfs zondagmiddag nog, over wat er de komende maanden al mogelijk is.

Onafhankelijk Kamerlid Pieter Omtzigt ziet in de gang van zaken een patroon van een kabinet dat achter de feiten aanloopt. Omtzigt twitterde zondag: „Ik dacht dat we ‘moesten’ wachten tot Prinsjesdag voor maatregelen vanwege een rare traditie. Maar kennelijk zijn de plannen nog niet af. Dat is nog veel ernstiger.”

Lees ook dit artikel: Kabinet wil mensen die energierekening niet kunnen betalen helpen met miljoenenfonds

Koortsachtig overleg

Linkse én rechtse oppositiepartijen zullen het kabinet komende week bij de Algemene Politieke Beschouwingen in de Tweede Kamer verwijten dat het te laat in actie is gekomen om problemen met de energierekening te voorkomen. Kabinet en coalitiepartijen zullen daar tegenover stellen dat het pakket van 17 miljard historisch qua omvang is, en dat de overheid beloften voor compensatie dit jaar ook moet kunnen waarmaken. Op de kritiek dat het te traag gaat, zeiden bewindslieden van Rutte IV afgelopen week dat rekening moet worden gehouden met uitvoerbaarheid door de Belastingdienst of energiemaatschappijen.

Die afhankelijkheid van andere partijen laat ook een institutioneel probleem zien. In de coronacrisis had Rutte III moeite in te grijpen in de gedecentraliseerde, op afstand geplaatste zorg. Den Haag had formeel nog maar weinig te zeggen over de ziekenhuizen en GGD’s en moest improviseren. Een vergelijkbaar probleem speelt nu, ziet Sandra Groeneveld, hoogleraar publiek management aan de Universiteit Leiden. „De energievoorziening is de afgelopen decennia geprivatiseerd. Energiebedrijven hebben veel macht, de overheid heeft relatief weinig mogelijkheden om op de energiemarkt in te grijpen. Daar moet de politiek na deze acute crisis een nieuwe visie op formuleren.”

‘Niemand in de kou’

Een ander verwijt van de oppositie dat het kabinet moet pareren, is dat het onvoldoende inziet hoe ernstig de energiecrisis nu al is. Afgelopen week probeerde met name premier Mark Rutte (VVD) dat beeld al recht te zetten. Hij bezocht een bakker en een stadsdeelkantoor, waar hij sprak met mensen die niet kunnen rondkomen. „De verhalen hier raken ons”, twitterde Rutte. Hij zei ook dat het „de realiteit is dat we niet alle financiële problemen kunnen wegnemen.” Als het om de energierekening gaat ging minister Rob Jetten (Klimaat en Energie, D66) wel een stapje verder: hij beloofde dat burgers deze winter niet gedwongen van het gas worden afgesloten. „Niemand mag in Nederland in de kou komen te zitten”, zei hij in Op1.

Lees ook dit dubbelinterview met Rob Jetten en Fatih Birol: ‘De grootste vrees is dat het bij een koude winter ieder voor zich wordt’

Waar het vertrouwen in de politiek in het begin van de coronacrisis groot was en groeide, vindt bijna de helft van alle Nederlanders nu dat de politiek niet functioneert en het land de verkeerde kant op stuurt, bleek onlangs uit onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau. Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur aan de Universiteit Leiden, vreest de gevolgen van dit sentiment voor de daadkracht van het kabinet. „In een crisis die offers van mensen vraagt heb je solidariteit nodig, bijvoorbeeld om als samenleving energie te besparen. Dat wordt moeilijk als leiders niet meer met gezag kunnen spreken.”

Dinsdag mag koning Willem-Alexander in de Troonrede proberen het land hoop te geven. De vraag is of het kabinet hem net als vorig jaar durft te laten zeggen dat „Nederland een goed land is en blijft om in te leven”.

Prinsjesdag pagina 6-7